لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيٰا بِالْحَقِّ ،رسول-عليه السلام-عامه [١]الحديبية،پيش ازآن‌كه برفت [٢]،در خواب ديد كه در مسجد الحرام رفته است و او و اصحاب او [٣]بهرى حلق كرده و بهرى تقصير كرده.اين خواب با اصحاب بگفت،چون به حديبيه رفت و مشركان منع كردند و رسول بازگشت.جماعتى گفتند:يا رسول الله!نه ما را گفتى كه من در خواب ديدم كه شما در مسجد الحرام شدى آمن [٤]،حلق كرده و تقصير كرده؟گفت:آرى و لكن نگفتم امسال.خداى تعالى اين آيت فرستاد و گفت:خداى تعالى راست گفت با رسولش آن خواب كه وى را نمود كه شما در مسجد الحرام شوى آمن [٥]و براى آن صَدَقَ گفت كه،رؤيا در معنى قول است،و «صدق»متعدى است به دو مفعول،يقال:صدقته القول.و اين«لام»فى قوله:لقد،و فى قوله:لتدخلن [٦]،جواب دو قسم محذوف است.و التقدير:و الله لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق،و الله لتدخلن المسجد الحرام. [٧]

و قوله: إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ ،در او چند قول گفتند:يكى آن‌كه استثناى مشيت براى آن كرد كه از وقت رؤيا تا به وقت حصول مقتضى او،ممكن بودى كه بسيارى مردم مرده بودندى و غايب شده،تا آن بعض مستثنى باشد به مشيت.قولى ديگر آن است كه:اگرچه ظاهر كلام شرط است مراد[٣٠٧-پ]شرط نيست،چنان كه صيغت امر [٨]بسيارى و مراد امر نباشد.و انما [٩]مراد آن است كه:لتدخلن المسجد الحرام، بمشية الله [١٠].

قولى ديگر آن است كه: إِنْ شٰاءَ اللّٰهُ ،براى توقيف الكلام عن النفوذ آورد،چنان كه در كلام عرب مى‌رود و قرآن بر لغت ايشان است.و قولى ديگر آن است كه تا مردم متأدب شوند به ادب الله و اقتدا كنند،چنان كه گفت:

[١] .آج،ما،گا،لا،آد:عام.

[٢] .آج:پيش ازآن‌كه به عام الحديبية رفت.

[٣] .آج،ما،گا،آد:و از اصحاب او.

[٥] [٤] .آج،ما،گا،لا،آد:ايمن.

[٦] .اساس،«ليدخلن»كه با توجه به قرآن مجيد و نسخه بدلها تصحيح شد.

[٧] .گا،آد،افزوده:به خدا كه در مسجد الحرام رويد،ان‌شاءالله،اگر خدا خواهد،اين كلمه‌اى است كه مستحب است چون كسى كارى خواهد كرد،بگويد كه:فلان كار بكنم،ان‌شاءالله تعالى،و خداى تعالى مستحب است چون كسى كار خواهد كرد،بگويد كه:فلان كار بكنم،ان‌شاءالله تعالى،و خداى تعالى گفت: وَ لاٰ تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فٰاعِلٌ ذٰلِكَ غَداً. إِلاّٰ أَنْ يَشٰاءَ اللّٰهُ... [سورۀ كهف(١٨)آيات ٢٣ و ٢٤].

[٨] .ما،افزوده:آيد،لا:صيغۀ امر آرند،گا،آد:صيغۀ امر بسيار آيد.

[٩] .گا،آد:اما.

[١٠] .ما،گا،آد،افزوده:و عونه،لا:تعالى.