زجاج گفت:جواب اين [٢]در آيت محذوف است و تقدير اين [٣]است:فأمن أ فتؤمنون، يعنى،اگر اين قرآن از نزديك خداى باشد و شما به او كافر شوى و گوايى [٤]از بنى اسرايل گواهى دهد بر صحت او و ايمان آرد،شما ايمان آرى عند اين حال يا نه؟قيل:أ فما تهلكون،گفتند:محذوف اين است،يعنى،اگر چنين باشد و شما ايمان نيارى،نه هلاك شوى؟و حسن گفت [٥]:من اضل منكم،يعنى،اگر حال چنين باشد و گواه ايمان آرد و شما به استكبار ايمان نيارى،از شما ضال‌تر [٦]كه باشد؟چنان كه در ديگر آيت گفت: قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كٰانَ مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقٰاقٍ بَعِيدٍ [٧].و اين‌همه محتمل است جز كه لا بد يكى از اين بايد كه تقدير كنند در كلام تا معنى مستقيم شود.و بعضى ديگر گفتند،محذوف اين است:من المحق منا و من المبطل،چون حال اين [٨]باشد و اين قرآن از نزديك خداى باشد و گواهى پديد آيد و گواهى دهد بر صحت او و ايمان آرد و شما نيارى،محق كه باشد و مبطل كه باشد؟ إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَهْدِي الْقَوْمَ الظّٰالِمِينَ ،آنگه گفت:خداى هدايت ندهد ظالمان را،اما به معنى حكم و تسميت و اما به ره بهشت.و نشاهد [٩]تا هدايت باشد به راه [١٠]دين،براى آن‌كه آيت [١١]عام است با جمله مكلفان كرده است از مؤمن و كافر،قال اللّٰه تعالى: وَ أَمّٰا ثَمُودُ فَهَدَيْنٰاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمىٰ عَلَى الْهُدىٰ [١٢].

وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا ،گفتند كافران:يعنى جهودان بر قول بيشتر مفسران،اگر

[١] .گا،لا،آد:گواهى.

[٢] .گا،لا،آد:آن.

[٣] .آج،ما،گا،آد:آن.

[٤] .آج،گا:گواهى.

[٥] .آج،ما،گا،لا،آد،افزوده:محذوف اين است.

[٦] .گا،آد:گمراه‌تر.

[٧] .سورۀ فصلت(٤١)آيۀ ٥٢.

[٨] .گا،آد:چنين.

[٩] .آج،ما،گا،لا،آد:نشايد.

[١٠] .ما،لا:ره.

[١١] .گا،آد:اين،لا:آن.

[١٢] .سورۀ فصلت(٤١)آيۀ ١٧.