و بصرة الازد منا و العراق لنا و الموصلان و منا المصر و الحرم
بعضى ديگر گفتند:به مشرقين،مشرق تابستان و مشرق زمستان خواست و ميان ايشان از بعد صدچندان است كه ميان مشرق و مغرب،و اللّٰه اعلم بتفصيل ذلك.و مثله قوله: رَبُّ الْمَشْرِقَيْنِ وَ رَبُّ الْمَغْرِبَيْنِ [٢].

وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذٰابِ مُشْتَرِكُونَ ،اين قول اما خداى [٣]گويد يا [٤]فريشتگان.و در كلام اضمارى هست،و التقدير فيقال لهم،يعنى الكفار [٥]الذين اضلهم الشيطان،خداى تعالى گويد آن كافران را در آن‌وقت كه فرياد مى‌خواهند و مى‌گويند: رَبَّنٰا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذٰابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً [٦]، رَبَّنٰا هٰؤُلاٰءِ أَضَلُّونٰا فَآتِهِمْ عَذٰاباً ضِعْفاً مِنَ النّٰارِ [٧]...،سود ندارد شما را عذاب ايشان چون شما نيز ظالم بوده‌اى [٨]و در عذاب مشاركى [٩]و عذاب بر هر دو هست،يعنى عذاب ايشان تخفيف نكند عذاب شما را،چون شما نيز معذب خواهى بودن به ظلم خود.

آنگه رسول را-عليه السلام-تسليت مى‌كند و خبر مى‌دهد كه اين كافران ايمان- نخواهند آوردن تا دل به ايشان معلق [١٠]و طمع ندارد [١١]مى‌گويد:

أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ ،تو خواهى شنوانيدن كران را يا راه خواهى نمودن كوران را و آنان [١٢]را كه در ضلال و گمراهى و كفر مانده‌اند آشكارا؟يعنى چنان كه از كر، شنيدن و از كور،ديدن نيايد از اينان ايمان نيايد[٢١١-ر]،نه از روى قدرت بل از روى اختيار بد كه معلوم از حال ايشان آن است كه اختيار نكنند،پس حال ايشان بر توسع و مبالغت با حال كور و كر ماند از اين وجه كه گفتيم. آنگه براى تسلى رسول

[١] .اساس:و ان،به قياس با نسخۀ آج،تصحيح شد.

[٢] .سورۀ رحمان(٥٥)آيۀ ١٧.

[٣] .گا،اد:اين كلام خدا.

[٤] .لا:با.

[٥] .گا،لا،آد:للكفار.

[٦] .سورۀ احزاب(٣٣)آيۀ ٦٨.

[٧] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ٣٨.

[٨] .آج،گا،لا،اد:بوده‌ايد.

[٩] .آج،گا،لا،آد:مشاركيد.

[١٠] .آج،گا،آد:متعلق.

[١١] .آج،ما،گا،آد:ببرد.

[١٢] .ما،گا:آن.