خُذُوهُ ،اى يقال،گويند:بگيرى او را، فَاعْتِلُوهُ ،و بكشى تا به ميان دوزخ، يعنى اين اثيم را.يقال:عتله يعتله و يعتله عتلا،اذا دفعه بالعنف و جذبه.قال الفرزدق:

ليس الكرام بناحليك اباهم حتى ترد الى عطية تعتل
و قال آخر:

فيا ضيعة الفتيان اذ يعتلونه ببطن الثرى مثل الفنيق المقدم
و يروى:المسدم [١].

كوفيان و ابو عمرو و ابو جعفر،عين الفعل مكسور خواندند،فاعتلوه،به كسر«تا»،و باقى قرأ به ضم«تا»،و هر دو لغت است.

ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذٰابِ الْحَمِيمِ ،آنگه فروريزيد از بالاى سر او از عذاب حميم،از آب تافته.نظيره قوله: ...يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ [٢].

ذُقْ ،اى يقال له،گويند او را بر طريق استهزا و سخريت:بچش اين عذاب كه تو عزيز و كريمى به زعم تو و به نزديك قوم تو.و سبب اين آن بود كه،ابو جهل گفت:

ميان كوههاى مكه هيچ‌كس نيست از من عزيزتر و كريم‌تر.فرداى قيامت فريشتگان او را گويند بر سبيل استهزا:بچش اين عذاب كه تو آن عزيز و كريمى.جملۀ قراء خواندند:انك،به كسر همزه،مگر كسائى كه او خواند:انك،به فتح همزه على تأويل:لانك،براى آن‌كه تو چنينى.

إِنَّ هٰذٰا مٰا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ ،اين آن است،يعنى اين عذاب آن است كه شما در او شك مى‌كردى و ايمان نداشتى به او،اكنون بچش كه به او رسيدى [٣].

إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقٰامٍ أَمِينٍ ،اهل مدينه و شام خواندند به ضم ميم على المصدر، كالمقامة و المقام [٤]المصدر،و باقى قرأ به فتح ميم،بمعنى [٥]المكان.گفت:

پرهيزگاران روز قيامت در جايى استوار باشند.

فِي جَنّٰاتٍ وَ عُيُونٍ ،در بهشتها و چشمه‌هاى آب.

[١] .آج:المسلم.

[٢] .سورۀ حج(٢٢)آيۀ ١٩.

[٣] .گا،آد:بچشيد كه به آن برسيديد.

[٤] .ما،لا،آد:فالمقام و المقامة.

[٥] .آج،ما،گا،آد:يعنى.