روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٨٢ - ترجمه
براى آن گفتند كِتٰاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسىٰ مُصَدِّقاً ،نصب بر حال است از مفعول.
يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ ،اين كتاب او رهنماى است به حق و به ره راست.
يٰا قَوْمَنٰا أَجِيبُوا دٰاعِيَ اللّٰهِ ،اى گروه ما!اجابت كنى دعوتكنندۀ خداى را وَ آمِنُوا بِهِ ،ايمان آرى به او،يعنى،محمد-صلى اللّٰه عليه و آله-. يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ ، تا بيامرزد شما را گناهانتان،يعنى،خداى تعالى وَ يُجِرْكُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِيمٍ ،و با پناه گيرد شما را از عذابى دردناك،يعنى عذاب دوزخ.
عبد اللّٰه عباس گفت:ايشان برفتند و قوم خود را دعوت كردند هفتاد مرد از جنيان بر دست ايشان ايمان آوردند و ايشان پيش رسول آمدند به بطحاى مكه.رسول ايشان را بديد و قرآن بر ايشان خواند،و ايشان را امرونهى كرد.
علماى اسلام خلاف كرد[ند] [١]در حكم مؤمنان جن،بهرى گفتند:ايشان را ثوابى نباشد جزاى ايشان بر [٢]ايمانشان،نجات باشد از آتش دوزخ چنان كه گفت:
يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَ يُجِرْكُمْ مِنْ عَذٰابٍ أَلِيمٍ .و اين مذهب ابو حنيفه است و ليث بن سعد.و بعضى ديگر گفتند:حكم ايشان،حكم مؤمنان انس است در ثواب و عقاب براى آنكه تكليف بر ايشان همچنان است كه بر انسيان،و چنان كه تكليف بر انسيان شاق است،[٢٦٨-ر]بر ايشان هم چنين است،و چون ايشان را بر تكليف مشقت است لا بد بايد تا مثاب باشند همچون انسيان،و اين مذهب ماست و مذهب جملۀ اهل عدل و در [٣]فقها مذهب مالك و شافعى و ابن ابى ليلى و سفيان و ضحاك.و اما استدلال ايشان به آيت [٤]،دليلى نيست ايشان را براى آنكه دليل الخطاب است،و دليل الخطاب به نزديك بيشتر اهل علم باطل است [٥].
وَ مَنْ لاٰ يُجِبْ دٰاعِيَ اللّٰهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ ،آنگه گفت:هركه اجابت نكند دعوتكنندۀ خداى را،يعنى،محمد را-صلى اللّٰه عليه و آله-، فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ ،او خداى را بعاجز [٦]نتواند كردن در زمين و از او فوت نشود. وَ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيٰاءُ و او را بدون خداى انصار و اعوان نباشد، أُولٰئِكَ فِي ضَلاٰلٍ مُبِينٍ ،و ايشان در ضلالت و گمراهى ظاهر باشند [٧].
[١] .به قياس جمله و با توجه به ديگر نسخهها افزوده شد.
[٢] .آج:بل.
[٣] .گا،آد:از.
[٤] .آج،ما،گا،آد،افزوده:در او.
[٥] .گا،آد:درست و راست نيست.
[٦] .گا،آد:عاجز.
[٧] .گا:روشن باشند و ظاهر.