اوست،فى [١]قوله: فِيهٰا أَنْهٰارٌ .حق‌تعالى گفت:مثل آن بهشت كه متقيان [٢]را وعده داده‌اند.آنگه وصف آن كرد،گفت: فِيهٰا أَنْهٰارٌ مِنْ مٰاءٍ غَيْرِ آسِنٍ ،در آن بهشت‌ها جويهايى است از آب غير آسن،جز بگرديده [٣]،يعنى بر حال خود بمانده [٤]و هيچ تغيير [٥]به او راه نيافته،يقال:اسن الماء اسونا و اجن اجونا اذا تغير،و اسن الرجل اذا غشى عليه من ريح البئر.قال زهير:

يغادر القرن مصفرا [٦]انامله يميل فى الرمح [٧]مثل المائح الاسن
و قرائت عامه آسن است به مد،على وزن فاعل.و ابن كثير،مقصور خواند:

اسن،على وزن فعل.بر اين قرائت [٨]،اسن الماء يأسن باشد،جز كه لغت اول فصيح‌تر است و قرائت اول عام‌تر.

وَ أَنْهٰارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ ،جويها از شير طعمش بر جاى خود،بنگرديده.و اين براى آن گفت كه،شير سريع التغيير باشد. وَ أَنْهٰارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشّٰارِبِينَ ،و جويهايى از مى كه لذت خورندگان باشد [٩].و قوله:لذة،مصدرى است[٢٧٦-پ] در جاى وصف نهاده،اى لذيذة من باب قولهم:رجل عدل و صوم. وَ أَنْهٰارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى ،و جويهايى از انگبين صافى باز كرده [١٠].

كعب الاحبار گفت:دجله جوى آب بهشت است،و فرات جوى شير بهشت است،و نيل مصر جوى خمر ايشان [١١]است،و سيحان جوى انگبين بهشت است.و اين چهار جوى از كوثر مى‌آيد. وَ لَهُمْ فِيهٰا مِنْ كُلِّ الثَّمَرٰاتِ ،و ايشان را در آنجا از هر نوعى ميوه‌ها باشد. وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ ،اى،و لهم مغفرة،و ايشان را از خداى آمرزش باشد. كَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِي النّٰارِ ،قوله:كمن،در جاى خبر مبتداست كه آيت متضمن آن است،كانه قال المتقى الذى صفته كذا و كذا،فيما [١٢]هو فى الآية: كَمَنْ هُوَ خٰالِدٌ فِي النّٰارِ ،گفت:آنان كه مستحق آن باشند كه در آيت برفت،چنان باشند كه آن‌كس كه او در دوزخ هميشه باشد!يعنى نباشد وَ سُقُوا مٰاءً حَمِيماً ،و ايشان را

[١] .آج،ما،لا:من.

[٢] .آج،ندارد،ما:همگنان.

[٣] .گا،آد:نگرديده.

[٤] .آج،ما،گا،لا،آد:مانده.

[٥] .ما،گا،لا:تغير.

[٦] .آج:صفر.

[٧] .آج،ما،لا:الريح.

[٨] .اساس،آب:قراات.

[٩] .آج،ما،آد،افزوده:كه خمر اهل دنيا تلخ باشد.

[١٠] .لا:صافى كرده،گا:صاف باز كرده.

[١١] .آج،ما:بهشت.

[١٢] .آج،ما،گا،لا،آد:مما.