لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ ،ميان ايشان كار بگزاردى و عذاب بر ايشان فرود آوردى كه-على كل حال-حكم بر ايشان خواهد بود [٢]نه ايشان را. وَ إِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ ،آنگه گفت:اينان در شكى‌اند از اين عذاب و از اين حكم،شكى در ريبت و تهمت‌افگننده،يعنى شكى با تهمت،يعنى در خود شاك‌اند و تو را متهم مى‌دارند.شك مريب،اى،شك مع [٣]ريبة و تهمة،من قولهم اراب الرجل اذا اتى بريبة.آنگه بيان عدل كرد،گفت:

مَنْ عَمِلَ صٰالِحاً فَلِنَفْسِهِ ،هركه او عملى صالح كند و كارى نيكو، [٤]خود را كند وَ مَنْ أَسٰاءَ فَعَلَيْهٰا ،و هركه بدى كند،بر خود كند،نه نفع صلاحش با غيرى شود،نه مضرت فسادش [٥]،بل مقصور باشد بر فاعلش. وَ مٰا رَبُّكَ بِظَلاّٰمٍ لِلْعَبِيدِ ،و خداى تو بر بندگان هيچ ظلم نكند.و [٦]آيت دليل است بر بطلان مذهب مجبره و آن‌كه جزا جز بر عمل نيست و خداى تعالى خالق و فاعل ظلم نيست و ثواب و عقاب جز به استحقاق نباشد.

إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ ،سبب نزول آيت آن بود كه مشركان گفتند:يا محمد!اگر تو پيغامبرى بگوى ما را تا قيامت كى خواهد بودن؟خداى تعالى اين آيت فرستاد، گفت: إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السّٰاعَةِ ،علم قيامت را مرد و مرجع با خداى است،يعنى جز خداى نداند. وَ مٰا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٰاتٍ [٧]مِنْ أَكْمٰامِهٰا ،و بيرون نيايد هيچ ميوه از غلاف خود.«من»اول زيادت است مؤكد نفى،و دويم ابتداى غايت [٨]است.و «اكمام»،جمع«كم»باشد و آن ظرف و وعاء ميوه بود،و منه كم الانسان و كم الثمرة كفراة. وَ مٰا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثىٰ ،و بار برنگيرد هيچ ماده و بار ننهد الا به علم او.و «من»نيز زيادت است[١٦٨-ر]اين جا،يعنى اين چيزها جز خداى نداند و يجرى مجرى قوله: إِنَّ اللّٰهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّٰاعَةِ [٩]-الآية. وَ يَوْمَ يُنٰادِيهِمْ ،يعنى،اذكر يا

[١] .سورۀ انفال(٨)آيۀ ٣٣.

[٢] .لا:بودن.

[٣] .آج،ما،گا،لا:معه.

[٤] .آب،آج،ما،گا،لا افزوده:كند.

[٥] .گا،آد،افزوده:به غيرى رسد.

[٦] .گا،آد:اين.

[٧] .اساس:ثمرة،با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد.

[٨] .آج:غايب.

[٩] .سورۀ لقمان(٣١)آيۀ ٣٤.