يك يخچال خريد و الان مى‌شود دو تا يخچال خريد، اگر شما بخواهيد ذمه خود را بريء كنيد، نصف آن پول را به من مى‌دهيد يا كل آن را؟ مسلما كل آن را مى‌دهيد؛ حال آنكه اگر ارزش پول را ملاك بدانيد، مى‌توانيد نصف آن پول را به من دهيد، چون ملاك تعداد اسكناسهايى كه به شما دادم، نيست؛ بلكه ملاك ارزش آن است؛ بنا بر اين شما مى‌توانيد بگوييد: با پولى كه شما به من داديد مى‌شد يك يخچال خريد، الان با آن دو يخچال مى‌شود گرفت، بنا بر اين شما نصف پول را از من طلبكاريد، يعنى شما آن ارزشى كه پول داشته است از من طلبكار هستيد. پس اگر من به شما ده هزار تومان داده‌ام، شما مى‌توانيد پنج هزار تومان به من بدهيد. و حال آنكه بناى عرف بر اين نيست.

فقه اهل بيت: در همين زمينه عرفها مختلف است و عرف مسلّمى وجود ندارد. و به خاطر همين اختلافى كه در بين عرف و عقلا وجود دارد، فقها در مورد پاسخ به اين سؤال، هم در مورد كاهش و هم در مورد افزايش قدرت خريد اختلاف كرده‌اند. مى‌توان گفت بيش از نيمى از فقهاى معاصر در پاسخ به سؤالى كه حضرتعالى مطرح فرموديد، مى‌فرمايند كه چه ارزش پول كاهش پيدا كند و چه افزايش، «اين همانى» واقعى بايد پرداخت شود.

اگر اين را بپذيريم، ثمن در تمام بيع‌هاى سلفى و نسيه‌اى مجهول مى‌شود؛ چون امروز من كالايى را به شما مى‌فروشم به مبلغى كه نمى‌دانم در وقت پرداخت، آن مبلغ چقدر ارزش دارد؛ بنا بر اين ثمن براى من مجهول است. فرض كنيد كالايى را به مبلغ ده هزار تومان به شما فروختم؛ در زمان فروش قدرت خريد ده هزار تومان مشخص است و فرضاً مى‌توان با آن يك يخچال خريد، ولى زمانى كه مى‌خواهيد ثمن را به من بدهيد، قدرت خريد آن بالا رود و بتوان با آن دو يخچال خريد. حال اگر شما قدرت خريد را ملاك بدانيد، مى‌توانيد پنج هزار تومان به من بدهيد. پس الان كه كالا را به شما مى‌فروشم براى من معلوم نيست كه قدرت خريد ده هزار