عيشها فكهين. قد تربعت الامور بهم فى ظلّ سلطان قاهر، و آوتهم الحال الى كنف عزّ غالب، و تعطّفت الامور عليهم في ذرى ملك ثابت. فهم حكام على العالمين و ملوك فى اطراف الارضين. يملكون الامور على من كان يملكها عليهم، ويمضون الأحكام فيمن كان يمضيها فيهم، لاتغمز لهم قناة، و لاتقرع لهم صفاة.» (١٠)«بنگريد به نعمت‌هايى كه خداوند به ايشان ارزانى داشت، آنگاه كه پيامبرى را بر ايشان برانگيخت. پس طاعت ايشان را به آيين او گره زد و بر گرد دعوت او به هم پيوندشان داد. بنگريد كه چگونه نعمت، بالهاى كرامت‌خويش را بر آنان گشود و جويبارهاى آسايش را بر آنان روان كرد و منافع و بركات آيين پيامبر، مايه اتحاد و اجتماع ايشان گرديد؛ در نعمت دين غرق گشتند و در طراوت زندگانى آن به تنّعم رسيدند. در سايه دولتى نيرومند، كارهايشان برقرار و استوار گرديد و اين حالت، ايشان را به عزّتى پيروزى آفرين رسانيد، و در اوج سلطنتى پايدار، دنيا به ايشان روى آورد. پس فرمانرواى جهانيان و پادشاهان زمين گرديدند. زمام امور كسانى را به دست گرفتند كه قبلاً امور ايشان در دست آنها بود، و بر كسانى فرمانروايى مى‌كنند كه قبلاً ايشان فرمانبر آنها بوده‌اند، (حاكم بر حاكمان پيشين خود شدند). نه نيزه‌اى به جهت تهديد ايشان آزموده مى‌شود و نه سنگى به قصد تهاجم به ايشان كوبيده مى‌شود. (جمله اخير ضرب المثلى است در زبان عرب، كنايه از اينكه به چنان قدرت و شوكتى رسيدند كه كسى ياراى هماوردى با ايشان را ندارد.)»

مواردى را كه امام (عليه السلام) برمى‌شمارند، همه از آثار و نتايج و به عبارتى از كاركردهاى اجتماعى دين در آن مقطع تاريخى است، اما بحث ما درباره اهداف اجتماعى دين است.

البته آثار دين و اهداف دين با هم مانعة الجمع نيستند و ممكن است بعضى از آثار و كاركردهاى دين، جزو اهداف دين نيز باشند، اما مهم اين است كه تشخيص دهيم كدام دسته از كاركردهاى دين، جزو اهداف دين هم هستند و كدام دسته نيستند؟

اكنون كه تفاوت اهداف دين با آثار دين و نيز نسبت ميان اين دو، معلوم شد، مى‌پرسيم: آيا تأسيس جامعه دينى از اهداف دين است، يا فقط از آثار و پيامدهايى

(١٠)نهج البلاغه، تصحيح صبحى صالح، خطبه ١٩٢، معروف به خطبه قاصعه.