فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٢٨ - سخنى در مفهوم جامعه دينى سيد مرتضى تقوى
حوزه اوّل و دوم كه فعلاً مورد بحث ما نيستند، در حوزه اجتماعى زندگى، «ارزشها» مفيد بودن يك عمل را براى ما معنا مىكنند، به عبارت ديگر ارزشها يا نظام ارزشى، حدود مفيد بودن يك عمل اجتماعى را تعيين مىكنند؛ بدين ترتيب ارزشها در شكلگيرى يك عمل اجتماعى تأثير مىگذارند. خود ارزشها از نوع جهانبينى و نظام اعتقادى انسان سرچشمه مىگيرند. اما در سومين مرحله، چون هر عمل اجتماعى همواره با فرض حضور ديگران امكانپذير است و ديگران يا انگيزه صدور عمل اجتماعى هستند و يا هدف و مقصد آن، از اين روى براى اينكه عمل اجتماعى از سوى ديگران پذيرفته شود، بايد از مجراى هنجارهاى اجتماعى عبور كند و در قالب يك هنجار (Norm) عرضه شود. هنجارهاى اجتماعى در سادهترين تعريف، قواعد و قالبهاى كاربردى برخاسته از ارزشها هستند. مثلاً اگر عفاف و پوشش زنان را ارزش بدانيم، چادر، هنجار است براى كاربرد آن ارزش.
سرانجام در آخرين مرحله، عمل مزبور بايد به وسيله يك «نماد» (Symbol) به ديگران رسانده شود. گفتيم كه مقصد هر عمل اجتماعى «ديگران» هستند و اين عمل براى ارتباط با ديگران به وجود آمده است، نماد مشترك، ابزارى است كه اين ارتباط را فراهم مىكند.
بر اساس آنچه گفته شد، هر عمل اجتماعى بر چهار پايه استوار است: شخصيت روانى فرد، ارزشها، هنجارها، نمادها. از اين ميان، دو پايه «شخصيت فردى» و «نظام ارزشى»، نقش مهمترى در آفرينش عمل اجتماعى بر عهده دارند. اما دو پايه ديگر يعنى هنجارها و نمادها، بيشتر به قالب عمل مربوطند تا محتواى آن.
شخصيت فردى، امرى درونى است و ريشه در ذات انسان دارد، اما از محيط اجتماعى نيز رنگ مىپذيرد، به قول بعضى از روان شناسان: «شخصيت فردى در تماس با ديگران و توسط ديگران و با جذب ديگران رشد مىيابد. شخصيت فردى، پديدهاى اجتماعى يا لااقل محصولى اجتماعى است ولى انعكاس محض محيط پيرامون نيست...» (٧)ارزشها نيز با معرفى حريم بايستهها و نابايستهها، خط سير انسان را در گزينش و انجام دادن كردارهاى اجتماعى مشخص مىكنند.
(٧)جرج ميد، به نقل از گى روشه، كنش اجتماعى، ترجمه دكتر هما زنجانى زاده، انتشارات دانشگاه فردوسى مشهد، ١٣٦٧، ص٣٤.