عظيمى را بنا نهادند و يا در تمدنهاى موجود دگرگونيهاى بنيادى ايجاد كردند. اسلام كه در ميان يكى از بدوى‌ترين اقوام جهان ظهور كرد، در اندك مدتى، از آن جامعه قبيله‌اى منحط، امتى نيرومند ساخت كه بر اقطاب عالم فرمانروايى كردند. سرمايه‌هاى بزرگ مادى و معنوى، دروازه‌هاى آبادانى و آسايش را به روى مردم گشودند و جامعه‌اى نو با تشكيلات سياسى و نظامى و اقتصادى و فرهنگى پيشرفته‌اى به وجود آمد. امام على (عليه السلام) در كلامى جامعه عرب قبل از ظهور اسلام را اين گونه توصيف مى‌كنند:

«إنّ اللّه‌ بعث محمداً نذيراً للعالمين و أميناً على التنزيل و أنتم معشر العرب على شرّ دين و فى شرّ دار، منيخون بين حجارة خشن و حيات صمّ، تشربون الكدر و تأكلون الجشب و تسفكون دماءكم و تقطعون أرحامكم، الأصنام فيكم منصوبة، و الآثام بكم معصوبة.» (٩)

«خداوند، محمد را كه امين بر سخن وحى بود، براى هشدار دادن به جهانيان برانگيخت، در حالى كه شما اى جماعت عرب، بدترين آيين را داشتيد و در بدترين خانه‌ها به سر مى‌برديد. در ميان سنگهاى ناهموار و مارهاى خطرناك اقامت داشتيد. آب تيره مى‌آشاميديد و غذاى ناگوار مى‌خوريد. خون همديگر را مى‌ريختيد و پيوندهاى خويشاوندى را قطع مى‌كرديد. بت‌ها در بين شما برافراشته و گناهان بر شما تنيده بود.»

امام در اين كلام كوتاه به همه جهات زندگى عرب جاهلى اشاره مى‌كند و وضعيت زيستى و معيشتى و نظام اجتماعى و گرايش اعتقادى آن را به خوبى نشان مى‌دهد.

سپس امام در خطبه‌اى ديگر، به دگرگونيهاى همه جانبه‌اى كه پس از استقرار دين در همان جامعه به وجود آمده است اشاره دارد و نعمتهاى بعثت پيامبر را بر آنان بر مى‌شمارد: «فانظروا إلى مواقع نعم اللّه‌ عليهم حين بعث إليهم رسولاً. فعقد بملّته طاعتهم، و جمع على دعوته الفتهم. كيف نشرت النعمة عليهم جناح كرامتها، و أسالت لهم جداوّل نعيمها، و التفت الملّة بهم فى عوائد بركتها، فأصبحوا فى نعمتها غرقين، و فى خضرة

(٩)نهج البلاغه، دكتر صبحى صالح، خطبه٢٦.