ساز و كار (مكانيسم) هدايت در هر يك از دو سوى اين چرخه، با ديگرى متفاوت است. براى هدايت كردارهاى اجتماعى افراد، بايد به طور مستقيم به سراغ پايه‌هاى چهار گانه عمل اجتماعى، يعنى شخصيت فردى، ارزش‌ها، هنجارها، نمادها رفت. با تاثير و نفوذ در اين پايه‌ها مى‌توان عمل اجتماعى را در جهت مطلوب هدايت كرد. همان گونه كه پيش از اين نيز اشاره شد، در ميان اين پايه‌هاى چهارگانه، شخصيت فردى و ارزش‌ها اهميت اساسى دارند؛ چون با محتواى عمل اجتماعى سر و كار دارند، بر خلاف هنجارها و نمادها كه بيشتر به قالب عمل مربوط هستند. هم ارزش‌ها و هم بيشترين بخش از شخصيت فردى، به طور مستقيم از هستى‌شناسى انسان الهام مى‌گيرند. درك كلى انسان از هستى و به اصطلاح جهان بينى او، هم القا كننده ارزشها به انسان است و هم در تكوين شخصيت فردى او تأثير فراوان دارد. دين در عام‌ترين تعريف خود، يك نوع جهان‌بينى و هستى‌شناسى است. با گزينش جهان بينى دينى، طبعاً دين تعيين كننده نوع ارزش‌ها و در مواردى حتى تعيين كننده هنجارها و نمادها نيز خواهد بود و به شخصيت فردى هم محتوى و جهت ويژه‌اى مى‌دهد. بدين ترتيب، دين به عنوان نوع جهان‌بينى انسان، مى‌تواند بر تمام مؤلفه‌هاى يك عمل اجتماعى اثر بگذارد و در نتيجه عمل اجتماعى را به سمت مطلوب خود جهت دهد. برخى از جامعه‌شناسان برجسته بر اين نظرند كه فهم رفتارهاى اجتماعى انسان بدون فهم جهان‌بينى او اصلاً ممكن نيست. «به نظر ماكس وبر رفتار آدميان در جوامع گوناگون فقط وقتى فهميدنى است كه در چارچوب دريافت كلى آنان از هستى قرار داده شود. اصول جزمى دينى و تعابير آنها جزوى از اين جهان بينى است.» (٨)

بر اين اساس مى‌توان گفت كه دين به عنوان يك نوع جهان بينى نه فقط معيار و داور رفتارهاى فردى و جمعى انسان است، بلكه در عين حال و به طريقى ديگر، در اصل شكل‌گيرى رفتارهاى انسان نيز مؤثر است؛ زيرا اگر كردارهاى اجتماعى انسان را تحليل كنيم، مى‌بينيم كه قوى‌ترين مؤلفه‌هاى آن به طور مستقيم از نوع جهان‌بينى

(٨)ريمون آرون، مراحل اساسى انديشه در جامعه‌شناسى، ترجمه باقر پرهام، مؤسسه انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، تهران، ١٣٦٤، ج٢، ص٢٤٢.