يك جامعه، به پديده‌هايى بر مى‌خوريم كه تحت تأثير دين در آن جامعه به وجود آمده يا دچار تغيير و تحول شده‌اند. مى‌خواهيم از ميزان و كيفيت اثرگذارى دين به عنوان يك عامل اجتماعى در ايجاد آن پديده‌ها يا تحول آنها با خبر شويم. در مطالعه كاركردها و آثار اجتماعى دين، نگاه ما به دين، نگاهى جامعه‌شناسانه است كه در بررسى علل و عوامل پديده‌ها و تحولات اجتماعى، دين را نيز به عنوان يك عامل مورد مطالعه قرار مى‌دهيم، بدون توجه به اينكه اين پديده‌ها و تحولات، از اهداف دين هستند يا از آثار آن، مطلوب هستند يا نامطلوب.

هدف غايى و هدفهاى تمهيدى دين

در قرآن كريم كه متن متين دين به شمار مى‌آيد، هدفهايى چند براى بعثت پيامبران و نزول دين، بيان شده است كه همه آن هدفها را مى‌توان زير عنوان كلى وفراگير «هدايت انسان» گردآورد. به سخن ديگر همه مواردى كه به عنوان هدف دين نام برده شده‌اند، به يك هدف اصلى و محورى بر مى‌گردند و آن عبارت است از هدايت انسان. هدايت در بسيارى از آيات به عنوان هدف دين مورد تصريح قرار گرفته است، از آن جمله: {ذلك الكتاب لا ريب فيه هدىً للمتّقين... } - بقره ٢ - {و أنزل التوراة والإنجيل من قبل هدىً للنّاس... } - آل عمران -٤ - {هذا بيانّ للناس و هدىً و موعظة للمتقين... } آل عمران ١٣٨ - {فإنّه نزله على قبلك باذن اللّه‌ مصدقاً لما بين يديه و هدىً و بشرى للمؤمنين... } بقره٩٧ - {و نزّلنا عليك الكتاب تبياناً لكل شىٍ‌ء و هدى و رحمة و بشرى للمسلمين } - نحل ٨٩- در موارد بسيارى نيز از «انذار» و «تبشير» به عنوان هدف بعثت پيامبران ياد شده است. مانند {ما نرسل المرسلين إلاّ مبشّرين و منذرين } كهف ٥٦ - {و ما أرسلناك إلاّ كافّة للناس بشيراً و نذيراً } سبا٢٨ -انذار و تبشير نيز در حقيقت، خود گونه‌اى و مرحله‌اى از هدايت است.

با تأمل در آيات قرآن به روشنى معلوم مى‌شود كه «هدايت انسان» بنيادى‌ترين هدف دين است و اين نكته‌اى است كه هر جوينده‌اى كه با درنگ و دقت در قرآن به جستجو بپردازد، آن را در خواهد يافت. نكته ديگر آنكه اين هدف، منحصراً از طريق