واجب است؟ يا به طور مطلق، بر عهده او چيزى نيست؟ يا در صورتى كه تغيير جنسيت، پس از آميزش انجام شده باشد، تمام مهريه و اگر پيش از آميزش انجام شده باشد، نصف مهريه بر او واجب است؟ و يا در صورتى كه تغيير جنسيت، از سوى زوجه و بدون رضايت زوج صورت گرفته باشد، چيزى بر عهده او نخواهد بود؟ در اين مورد چند صورت متصور است.

دليلى بر ندادن مهر، به طورمطلق، وجود ندارد، مگر آن كه گفته شود: حقيقت نكاح عبارت است از: معاوضه بضع زن با مهريه و تغيير جنسيت‌سبب فسخ اين معاوضه مى‌شود و به نا چار، هر يك از دو عوض به جاى نخست خود باز مى‌گردد و در نتيجه، تمام مهريه، ملك شوهر مى‌گردد. بنا بر اين، چيزى بر عهده او نيست، بلكه اگر وى، پيش از اين، مهريه را پرداخت كرده باشد، مهريه و يا عوض آن به او برگردانده مى‌شود.

تحقيق مطلب آن است كه حقيقت نكاح، از ديدگاه خردمندان، اين است كه: مرد شوهر زن و زن همسر مرد شود و يا هر كدام همسر ديگرى باشد و اين امر اعتبارى، به وسيله ايجاب و قبول ميان آن دو تحقق مى‌يابد. بدين معنى كه يكى از آنان همسرى را ايجاب مى‌كند و ديگرى آن را مى‌پذيرد. قوام نكاح، تنها به ايجاب و قبول است و مهريه به منزله هديه‌اى است كه مرد آن را به همسرش اهدا مى‌كند و قانونگذار اسلام آن را افزون بر اركان نكاح، واجب كرده است، بااين كه او نكاح بدون مهر را صحيح مى‌داند.

قرآن كريم، از بسته شدن نكاح، پيش از واجب شدن مهر سخن گفته است:

{لا جناح عليكم إن طلّقتم النّساء ما لم‌تمسّوهنّ او تفرضوا لهنّ فريضة و متّعوهنّ على الموسع قدره و على المقتر قدره متاعاً بالمعروف حقّاً على المحسنين } . (٥)

اگر زنانى را كه با آنان نزديكى نكرده‌ايد و مهرى بر ايشان مقرر نداشته‌ايد، طلاق گوييد، گناهى نكرده‌ايد. ولى آنها را به چيزى درخور، بهره‌مند سازيد: توانگر به قدر توان خود و درويش به قدر توان

(٥) بقره، آيه ٢٣٦.