در دست على (عليه السلام)، پيام‌آور عدالت و برابرى و قسط و الغاى امتيازات اشرافى و كرامت انسانها و ... بوده است و همين دين در دست معاويه ابزارى شد براى دنيامدارى و بيداد و تبعيض و مال اندوزى و احياى اشرافيت جاهلى عرب و...

اين هر دو مورد با صرف نظر از حق و باطل بودن آنها، جزو كاركردهاى اجتماعى دين به شمار مى‌آيند. پس به طور كلى بايد حساب كاركردهاى اجتماعى دين را از حساب اهداف اجتماعى دين جدا كرد. آنچه كه حقانيت دارد اهداف دين است، اما كاركردهاى اجتماعى دين لزوماً همه جا بر سبيل حق و صواب نيست. البته دين كاركردهاى مثبت و مفيدى نيز در زندگى اجتماعى مردم دارد يا مى‌تواند داشته باشد كه در جاى خود مغتنم و ستودنى است. اما به هر حال اين كاركردها نيز جزو آثار اجتماعى هستند و نبايد با اهداف اجتماعى دين اشتباه شوند.

با يادآورى يك حادثه تاريخى، تفاوت ميان هدف و اثر يك پديده را به خوبى مى‌توان نشان داد. هجرت پيامبر اكرم به مدينه، براى دست‌يابى به هدفى بسيار مهم و سرنوشت‌ساز صورت گرفت و آن عبارت بود: از گسترش دامنه رسالت و جهانى شدن دين و پى‌ريزى نظام اجتماعى جديدى بر اساس تعاليم دين به عنوان نمونه عملى و عينيت‌يافته دين براى مردم. يكى از آثار و بركات اين هجرت عظيم براى ساكنان مدينه هم، اين بود كه به جنگ صد ساله قبايل اوس و خزرج پايان داد و پيوند برادرى و مهربانى را ميان آنان استوار ساخت. زدودن دشمنى و ايجاد الفت و برادرى ميان قبايل مدينه كه در پى هجرت پيامبر صورت گرفت، از اهداف هجرت نبود، زيرا اگر از ما پرسيده شود چرا پيامبر به مدينه هجرت كردند، درست نيست كه در پاسخ بگوييم: براى اينكه ميان قبيله‌هاى اوس و خزرج آشتى برقرار كنند. بلكه الفت و آشتى قبايل مدينه، يكى از آثار و كاركردهاى آن هجرت تاريخى بود. البته اثرى مهم كه در قرآن كريم به عنوان يكى از نعمت‌هاى خدا بر مردم مدينه از آن ياد شده است:

{واذكروا نعمة اللّه‌ عليكم اذ كنتم اعداءً فالّف بين قلوبكم فاصبحتم بنعمته اخواناً.... } -١٠٣- آل عمران

واقعيت‌هاى تاريخى به ما مى‌گويند كه اديان بزرگ پس از استقرار، تمدنهاى