حوزه روانى و معنوى زندگى. براى اينكه معلوم كنيم كه آيا تأسيس جامعه دينى هدف دين است‌يا نيست و كدام يك از اين دو نظر درست است و كدام نادرست، چاره‌اى نيست جز اينكه به خود دين مراجعه كنيم و پاسخ اين پرسش را از آن بخواهيم. با تحليل محتواى درونى دين، روشن مى‌شود كه كدام يك از دو نظر مزبور، با طبيعت دين سازگار است و كدام ناسازگار؟ و باشناسايى دقيق اهداف و غاياتى كه در خود دين براى دين بيان شده است، معلوم مى‌شود كه تأسيس جامعه دينى هم از زمره اين اهداف و غايات هست‌يا نيست؟

از نظر گاه معرفتى، پرسش از اهداف اجتماعى دين، يك پرسش كلامى است و پاسخ آن را بايد از خود دين طلب كرد. نگاه ما در طرح اين سؤال و پاسخ به آن، نگاهى دين شناسانه است. مى‌خواهيم بدانيم دين چه موضعى در قبال جامعه انسانى دارد، آيا همان گونه كه به هدايت افراد انسان نظر دارد، به هدايت جامعه انسانى نيز نظر دارد؟ آيا دين نظم اجتماعى ويژه‌اى را پيشنهاد يا تكليف مى‌كند، يا اينكه تعاليم آن با هر نظم و نظام اجتماعى سازگار است؟ اما پرسش از آثار اجتماعى دين، پرسشى جامعه شناختى است و ممكن است هيچ قصد دين شناسانه‌اى از طرح آن نداشته باشيم، مثلاً ما در ضمن مطالعه حالات و تحولات