فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٥٠
جز اينها مىشود؛ با اينكه حديث دوم دلالت دارد بر عدم حرمت ربا در معامله با كافران حربى حديث سوم نيز دلالت دارد بر ربا نبودن زيادىاى كه مسلمان از ذمّى مىگيرد. به عبارت ديگر نفى حكم ربا با زبان نفى موضوع آن است.
علاج اختلاف: حديث اوّل دلالت بر حرمت ربا مىكند و اطلاق آن هر فرد از مصاديق ربا را نيز شامل مىگردد؛ ليكن دو حديث اخير دايره عنوان ربا را از نظر مفهومى تضييق مىكند و مواردى چون اخذ رباى مسلمان از كافر و ربا بين پدر و فرزند و ربا بين زن و مرد را تعبّدا از موضوع ربا بيرون مىشمارد. به عبارت ديگر دو دليل اخير حاكم بر حديث نخست هستند و بدان نظر دارند و در دايره انطباق عنوان موضوع بر افرادش به صورت تنزيل و تعبّد، تصرّف مىكنند.
ذيل همين مثال و ديگر مثالها توضيحات مفصّلى آمده ليكن جهت پرهيز از اطاله مقال، از ذكر آنها خوددارى مىكنيم. و نيز در پايان، بحثى با عنوان «عدم كون الورود من أسباب الاختلاف» مطرح است.
القسم الثالث: مقتضيات اساليب التعبير
عُقلا و عرف عرب بر اساس حالات و مقامهاى مختلف، اساليب متنوّعى را در مقام گويش به كار مىگيرند. گاهى اختلاف در اسلوبها و گونههاى تركيبى كلام سبب بروز تنافى ميان احاديث مىگردد. به دليل فراوانى عوامل مربوط به اين بخش، نويسنده ناچار به گزينش شده و بر اين باور است كه خواننده با آگاهى و ممارست با اين موارد، بصيرتى مىيابد كه مىتواند موارد ديگر را نيز حل كند.
پس از بحثى تمهيدى، اين اسباب را مورد بحث قرار مىدهد: تأويل المتشابه، التعبير عن الشىء بالعناوين المشيرة إليه، التسامح العرفى، تشابه المتعدّدات، تقدير القيود، الاستعداد والفعليّة، إفراد المقتضى أو المانع بالذكر، اختلاف الرؤية التوحيدية والعاديّة، تفاوت الاعتبارات، العامّ المراد به الخاصّ، مجاراة الخصم على مسلّماته، اختلاف مقامات الكلام، تكليم المُخاطب على لهجته ولغته، تكليم المخاطبين على قدر عقولهم.