شخصى ملكى دارد كه مثلا پانصد تومان ارزش دارد و از منافع آن، گذران خود و عيال خود مىكند، و لكن اگر او را بدل كند به سرمايهاى كه سيصد تومان ارزش داشته باشد باز گذران او مىشود. آيا زايد بر سيصد تومان، خمس دارد يا نه؟

جواب:

اگر آن ملك به ميراث به او رسيده، يا كسى به او بخشيده يا خريده است به پولى كه خمس متعلق به آن نبوده، پس در آن ملك، خمسى واجب نيست و آن را مستقل خود مىكند و از منافع آن، معيشت مىكند. ضرور نيست تبديل آن به كمتر از آن و در اين صورت اگر از منافع آن، فاضل از مؤنۀ سال بماند، خمس به آن فاضل منافع، متعلق مىشود و هر گاه ملك را از پولى خريده كه خمس متعلق به آن بوده، پس همان خمس آن پول كه نداده بود بر او واجب است.

بلى هر گاه در عرض سال كه در آن سال كسبى مىكرده به استيجار يا مضاربه و امثال آن كه خود سرمايه و مستقلى نداشته و خواسته باشد كه سرمايه يا مستقلى از براى خود قرار بدهد جايز است در بين سال كه از جملۀ ارباح و منافع كسب خود ملكى بخرد كه مستقل و مايۀ معيشت او باشد. در اين صورت بايد ملاحظه كند كه اين مستقل و سرمايه كه قرار مىدهد زايد بر قدر احتياج او در سرمايۀ معيشت نباشد. مثل اين كه صد تومان سرمايه، مدار او را مىگذراند، يا ملكى كه صد تومان قيمت او باشد مدار او را مىگذراند، كه در اين صورت جايز نيست ملك پانصد تومانى بخرد و خمس آن زيادتى بر مقدار سرمايه را ندهد، بلكه خمس زايد بر قدر محتاج اليه در مستقل و سرمايه را بايد بدهد.

٣٨٩ مكرر: سؤال:

در ارث كه مورث، خمس آن را داده باشد و نيز در صدقه و هبه آيا خمس هست يا نه؟

جواب:

در هيچ يك اينها خمس واجب نيست، بلى در بعضى اقسام آنها مستحب است، خصوصا در ميراثى كه گمانى به آن نداشته و از براى او به هم رسيد.

٣٩٠- سؤال:

در يتيم سيد، فقر، شرط است يا نه؟

جواب:

بلى اظهر، اشتراط فقر است و به يتيم غنى، خمس نمىتوان داد.