هر گاه آن طالب علم فقير است و قادر بر كسب مؤنه نيست، بنا بر قول به عدم اشتراط عدالت، چنانكه اظهر است هم جايز است دادن زكاة به او و هم گرفتن او و بنا بر قول به اشتراط عدالت از براى دهنده جايز نيست دادن از سهم فقرا با علم به حال.

و با جهل به حال و اعتقاد عدالت، ضرر ندارد و مجزى است از او على الاظهر. هر چند خلاف آن ظاهر شود. و براى گيرنده هم ضرر ندارد به جهت آن كه ظاهر اين است كه اشتراط عدالت بنا بر قول به آن از براى جواز دادن است نه گرفتن.

و اما اگر قادر بر كسب مؤنه هست و لكن كسب منافى تحصيل است، پس در اين صورت بنا بر قول به عدم اشتراط عدالت نيز اشكال وارد مىآيد كه تحصيل علمى كه توان به سبب آن دست از كسب برداشت و اخذ زكات كرد آن تحصيل، يا واجب عينى است يا واجب كفايى و اينها هيچ يك بدون نيت تقرب، نمىشود و چون در اطاعت الهى نيت تقرب شرط است و فعل ناشايسته مطلوب الهى نخواهد بود پس هر گاه تحصيل به قصد ريا، حرام باشد جايز نيست ارتكاب آن، پس واجب نخواهد بود كه به سبب آن ترك كسب كند و زكات بگيرد، پس صادق است بر او كه قادر بر كسب است و غنى است.

و ممكن است دفع اين اشكال، اما أولا به اين كه تحصيل كه از اسباب اجتهاد و طريق معرفت احكام مبدأ و معاد است، ظاهر اين است كه از واجبات توصليه [١] است و نيت تقرّب مدخليتى در تحقق تهيه آنها ندارد، پس تحصيل آنها واجب است و قصد «كسب تقرب كردن» واجبى است على حده و به ترك آن، اين ساقط نمىشود، خصوصا اگر به جهت تعليم ديگران باشد وسيلهاى است كه بر پا داشتن اين امر مطلوب است، پس

[١]: واجب بر دو نوع است: الف: واجب توصلى: واجبى كه تنها تحقق آن در خارج مورد نظر است و با به عمل آمدن آن غرض حاصل مىشود مانند طهارت لباس كه خواه به نيت عمل به حكم خدا يا به هر نيت ديگر به جاى آورده شود كفايت مىكند. ب: واجب تعبدى: واجبى كه بايد با نيت عمل به حكم خدا انجام يا به مانند نماز، روزه و ساير عبادات.