قاعدۀ فقها در اين كه نسيان واجبات هر گاه رو دهد ما دامى كه محل او باقى است لازم است عود و تدارك و اتيان بما بعد ثانيا، و بعد از تجاوز از محل اگر آن واجب ركن است مبطل نماز مىشود و هر گاه غير ركن است صحيح. و بعضى را قضا و تداركى هست مثل يك سجده و تشهد و بعضى را چيزى لازم نيست. و تفسير تجاوز از محل را به آن كردهاند كه عود به آن، مستلزم تكرار ركنى نشود و داخل ركن ما بعد هم نشده باشد.

و لكن باز صريح گفتهاند كه هر گاه ذكر سجود را فراموش كرد يا طمأنينۀ حال ذكر را، تا سر برداشت ديگر بر نمىگردد و هم چنين سجود بر اعضاى سبعه به غير وضع جبهه [كه] حقيقت سجده به آن عمل مىآيد. و در اغلب آن مواضع، نه از عود، تعدد ركن لازم مىآيد و نه هم دخول در ركن ديگر شده، مگر اين كه از هر دو سجده عود كند، زيرا كه يك سجده ركن نيست، و لكن ظاهرا خلافى نيست در مثل اينها. و از جملۀ عود به طمأنينۀ حال قيام، بعد ركوع، است تا به سجود رود و هم چنين طمأنينۀ ما بين سجدتين تا به سجدۀ دوم رود.

و دليل در اين مسائل، گويا همان اجماع ايشان باشد و [تمسك به] اطلاق بعض احاديث مثل روايت قداح [١] و روايت على بن يقطين (كه در نسيان ذكر ركوع، و سجود بر ما لا يصح السجود عليه نسيانا هستند) در غير كلام شهيد در ذكرى و بيان، در نظرم نيست، هر چند تصريح ايشان در صحت نماز، با سهو سجود بر اعضاى سبعه به غير جبهه به طريق اولى افادۀ مطلب مىكند. و هم چنين اكتفاى به استثناى وضع جبهه و حصول مسمّى، به تقريب اين كه بدون آن ماهيت سجده تحقق نمىپذيرد، مستلزم آن است كه بدون وضع بر ما لا يصح السجود عليه هم، ماهيت تحقق مىپذيرد.

و لكن عبارت شهيد موهم اين است كه مسأله، در نسيان سجود بر ما لا يصح السجود

[١]: عبد اللّٰه بن القداح: وسائل: ج ٤ ص ٩٣٩ باب ١٥، ابواب الركوع ح ١.