خواهم داد ) و الله لو وجدته قد تزوج به النساء و ملك به الاماء لرددته فان فى العدل سعة و من ضاق عليه العدل فالجور عليه اضيق [١] ( سوگند به خدا ، اگر آن اراضى را پيدا كنم كه مهريهء زنان قرار گرفته و كنيزان با آنها خريدارى شده‌اند ، آنها را به بيت المال برمى گردانم ، زيرا در عدالت گشايشى است و هر كس كه عدالت براى او تنگناى ايجاد كند ، ظلم او را در تنگناى شديدترى قرار مى دهد . ) ٢ - شروع قوميت و نژاد پرستى در مراكز اسلامى ، با آن كه اسلام با نداى وحدت ( يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى وَجَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَقَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ الله أَتْقاكُمْ ) [٢] ( اى مردم ، ما شما را از يك مرد و زن آفريديم و شما را شعبه‌ها و طوايف قرار داديم تا با يكديگر حيات مستند به معرفت و هماهنگى داشته باشيد ، با كرامتترين قرار داديم تا با يكديگر حيات مستند به معرفت و هماهنگى داشته باشيد ، با كرامتترين شما نزد خداوند با تقوىترين شما است ) در ميان همه انسانها ، آن پديده تفرقه انداز و نابخردانه را به كلى از بين برده و طعم برادرى واقعى را به آنان چشانده بود .
بديهى است اين انسان بزرگ كه در رديف اول پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از بنيانگذاران آن وحدت حيات بخش بود ، از آن قوم و خويش بازىها و نژادگرايىها چه تلخىها و ناگوارىهايى كه نمى چشيد .
٣ - طبيعى بود كه به دنبال منتفى شدن احساسات عالى ملكوتى كه پيامبر اسلام در درون آن مردم به وجود آورده بود ، بار ديگر خودخواهىها شروع به آتشفشانى نمايند و شعله‌هاى جاهليت بار ديگر سر بكشد و هوى و هوسها و مقام پرستىها ، جنگ جمل و نهروان و صفين و امثال اين كشاكشها را به وجود بياورد و آن اسلام كه مبارزه با خودخواهى را جهاد اكبر معرفى كرده بود ، تدريجا از افق درون مردم ناپديد گردد .
٤ - عدالت كامل امير المؤمنين عليه السلام در چنين جامعه اى كه راه خود را گم كرده

[١] . خطبهء ١٥ .
[٢] . سورهء حجرات ، آيه ١٣ .