ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢٨ - احتمال دوم - اينست كه خداوند پيروزى در همهء انواع جهاد

٤ ، ٦ - و اللَّه ما استعجل متجرّدا للطَّلب بدم عثمان إلَّا خوفا من أن يطالب بدمه ، لأنّه مظنّته و لم يكن في القوم أحرص عليه منه فأراد أن يغالط بما أجلب فيه ليلتبس الأمر و يقع الشّكّ . . . ( سوگند به خدا ، آن مرد ( طلحه ) با كوشش جدى به بهانهء خونخواهى عثمان ، عجله براى سفر به بصره ننموده است مگر به جهت اين كه خون عثمان را از وى مطالبه نكنند ، زيرا او بود كه در قضيه كشتن عثمان مورد ظنّ بود و در ميان حمله كنندگان براى قتل عثمان حريصتر از وى كسى نبود . طلحه با اين دسيسه بازىها [ و فرياد وا عثمانا ] و حركت سريع به بصره به بهانهء مطالبه خون عثمان ، مى خواهد براى مشتبه ساختن مردم ناآگاه در بارهء حادثه اى كه خود گرداننده [ يا يكى از گردانندگان ] آن بود ، مغالطه راه بيندازد و مردم را دچار شك و ترديد بسازد . ) درك امير المؤمنين ( ع ) از اين حيله گرى كه طلحه به راه انداخته بود و اعلان آن ، از بهترين دلايل اثبات كنندهء آنست كه آن حضرت بر خلاف گفتهء بعضى از تحليلگران تاريخ صدر اسلام ، نوع سياست ماكياولى و نقشه كشىهاى عمرو بن عاص و معاويه را كاملا مى دانست ، ولى همان طور كه در سخنان و اعمالشان نشان دادند ، به جهت تضاد آن سياست با تقوى و ارزشهاى انسانى هرگز دست به آن آلوده نفرمودند .
يكى از روشنترين دلايل اين دريافت سياسى امير المؤمنين عليه السلام اينست كه در هر مورد كه از طلحه و ديگر گردانندگان غائلهء جمل مى پرسيدند شما براى چه به بصره آمده‌ايد و چرا خود را روياروى على بن ابي طالب ( ع ) كه زمامدار قانونى همهء مسلمانان است قرار داده‌ايد هيچ سخن قابل قبول منطقى نداشتند و هر موقع كه مطالبهء خون عثمان را بهانه مى آوردند ، و مردم يا هر سؤال كننده اى به آنان مى گفتند : ١ - شما وارث عثمان نيستيد ، اگر مقصد واقعا خونخواهى باشد وارثان اوليه عثمان بايد براى اين كار قيام كنند ٢ - عثمان در مدينه كشته شده است نه در بصره ٣ - اگر چنين دعوايى هم از