ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٣ - خداوند ذوالجلال وجود داشت پيش از آن كه چيزى پا به عرصه هستى گذارد

< شعر > گر توهّم مى كند او فهم ذات ذات نبود و هم اسماء و صفات و هم مخلوق است و مولود آمده است حق نزاييده است و او لم يولد است عاشق تصوير و وهم خويشتن كى بود از عاشقان ذو المنن [١] صد هزاران كشتى با هول و سهم تخته تخته گشته در درياى وهم كمترين فرعون چست فيلسوف ماه او در برج وهمى در خسوف . . .
چون تو را وهم تو دارد خيره سر از چه گردى گِرد وهم آن ديگر وهم آن گاه است كاو پوشيده است اين تحرى از پى ناديده است [٢] قدر هر روزى ز عمر مرد كار باشد از سال جهان پنجه هزار [٣] عقلها زين سِر بود بيرون در زَهرهء وهم ار بدرّد گو بدر [٤] موج خاكى فهم و وهم و فكر ماست موج آبى صحو و سكر است و بقاست < / شعر > [٥] در علم النفس در آن مباحث كه مربوط به فعاليتها و صور ذهنى مغز است ، در بارهء دو پديدهء تخيل و توهّم مسائلى مطرح مى شود كه بايد مورد دقت قرار بگيرند . از با اهميتترين اين مباحث ، نخست تعريف اين دو پديده است ، سپس مختصات آن دو از آن جهت كه در امثال اين موارد كه دور از مشاهدات عينى تجربى فيزيكى است ، مناقشات لفظى و اشتباه مفاهيم به مصاديق به طور فراوان اتفاق مى افتد ، لذا بهترين راه در اين موارد ، تحقيق و بررسى نهايى در انواع فعاليتهاى مغزى و شناخت حقايق آنها است بدون گرفتارى به الفاظ و اصطلاحات . در مغز آدمى دو نوع مفاهيم و قضاياى

[١] . مثنوى دفتر اول ، فرق ميان آن كه درويش است به خدا . . . ص ٥٦ .
[٢] . مثنوى دفتر اول ، ماهى گير ، ص ٧١ ، سطر ٥ .
[٣] . مثنوى دفتر اول ، دفع كردن وزير مريد آن را ، ص ١٤ ، سطر ١٠ .
[٤] . دفتر پنجم ، در بيان كسى كه سخن گويد كه حال او . . . ص ٣١١ ، سطر ٣٩ .
[٥] . در ديوان مثنوى بيش از ٨٠ مورد وهم در الهيات مورد انتقاد قرار گرفته است .