نمايم . با اين توصيف كه در پديدهء سؤال عرضه شد ، ثابت مى شود كه : سؤال كننده - ١ - مقدارى از روشنائىها و معلومات دارد كه در توسعه و يا تحقيق آنها به تاريكى و مجهولى رسيده است ، زيرا آدمى هرگز از مجهول مطلق كه در مقدّمات و پيرامون آن هيچگونه روشنائى نداشته باشد ، سؤال نمى كند ، بلكه اصلا براى مغز انسانى بعنوان موضوعى قابل تحقيق مطرح نمى گردد .
٢ - سؤال كننده اين حقيقت را فهميده است كه مجهولاتى كه در مسير حيات بشرى پيش مى آيد ، امكان حلّ و توضيح و تفسير و اثبات دارد ، و الَّا نه تنها سؤالى در بارهء مجهولش نمى كرد ، بلكه يأس و نوميدى از حلّ مجهولات متوقّفش مى ساخت و در تاريكىها غوطه ورش مى نمود .
٣ - سؤال كننده اميد دارد كه كسى را كه مورد سؤال قرار داده است ، پاسخ صحيح آنرا بدون غرض ورزى و آلودگىهاى ضدّ واقع گويى بيان خواهد نمود .
بنا بر اين ، بايد گفت : سؤال بمعناى حقيقى آن ، انگيزه و علَّتى جز واقعيابى ندارد . لذا مى گوئيم : هر سؤالى توقّفى را نشان مى دهد . اگر اين توقّف در برابر انسانهاى دانا به موضوع سؤال ، و وارسته از سودجوئى از مشكلات مردم ، بوده باشد ، توقّفى است براى گرفتن نيروى حركت در مسير معرفت ، مانند توقّف ماشين براى گرفتن بنزين كه حركت بمقصد بدون آن توقّف امكانپذير نمى باشد .
يك مسألهء ديگر را كه از اهمّيّت زيادى برخوردار است در اينجا متذكَّر مى شويم و آن اينست كه نسبت سؤال حقيقى به سؤالهاى غرض آلود ، نسبت صدق است بر كذب و نسبت واقع جوئى است بر اخلالگرى در واقعيّات . همان مثال نحوى و كشتيبان را بياوريد كه نحوى پس از آنكه سوار كشتى شد براى من بازى و من نمائى خويشتن رو به كشتيبان نمود و « گفت هيچ از نحو خواندى گفت : لا » اين يك سؤال واقع جويانه نبود ، لذا اگر كشتيبان كسى بود كه نحو را خوانده بود و در پاسخ نحوى چنين مى گفت : بلى ، نحوى عزيز ، نحو و صرف و علم اللَّغه و علم اشتقاق و معانى و بيان و بديع ، همهء اينها را خوانده و پس از آن فنون كشتيرانى را آموخته‌ام ، قطعا دنيا در مقابل ديدگان آن نحوى تيره و تار مى گشت ، زيرا از رسيدن به مقصد شومش كه خودنمائى بود ، محروم مى گشت .