را كه عبارتست از صادر كردن كار با آگاهى و سلطه بر دو قطب مثبت و منفى كار درك نموده آنرا براى خدا اثبات نمائيم . البتّه نه تنها در مفهوم اختيار ، بلكه در همهء صفات جمال و جلال خداوندى كه قدرت دريافت مفهومى اجمالى از آنها را خدا در درون ما بوجود آورده است ، بايد اين معنى را كه همهء آن صفات مطلقند ، اضافه كنيم . [١] ٢ - اختيار فرشته اى - محقّقان در علم كلام و تفسير ، بحث كامل در اين قسم از اختيار كه ما آنرا « اختيار فرشته اى » ناميده‌ايم ، ننموده‌اند . البتّه از يك جهت مى توان گفت : كه آنان در مسكوت گذاشتن اين مسأله معذور بوده‌اند ، و آن جهت ، عبارتست از ناآشنائى ما انسانها با ماهيّت و صفات فرشتگان ، مگر بهمان مقدار كه منابع معتبر اسلامى بيان نموده است . و آنچه را كه منابع اسلامى در اين موضوعات بيان نموده مقدارى در قرآن مجيد آمده است و مقدارى ديگر در سخنان امير المؤمنين عليه السّلام . اين كه فرشتگان نيز داراى اختيار مى باشند ، مى توان با دو دليل آنرا مورد پذيرش قرار داد : دليل يكم ، توجّه مسؤوليّت مناسب به فرشتگان ، چنانكه در امتثال امر خداوندى به همهء فرشتگان براى حضرت آدم عليه السّلام مى بينيم . اين امر يك توجيه جبرى آنان نبوده است ، زيرا بقرينهء استكبار شيطان در امتناع از سجده معلوم مى شود كه آن فرشتگان اطاعت امر خدا را بالاختيار نموده‌اند و نيز اگر سجدهء فرشتگان جبرى بود ، شيطان به خدا اعتراض ميكرد و مى گفت : تو فرشتگان را مجبور به سجده كردى لذا آنان سجده كردند ، ولى من داراى اختيار بودم و اگر مرا هم مجبور مى كردى من هم سجده مى كردم .

[١] نبايد تعقّل بشرى را مورد اتّهام قرار داده و بگوئيم : تصوّر و يا تعقّل مطلق براى ذهن ما غير مقدور است ، زيرا آن تعقّل يا هر قدرت دريافت بشرى كه مى تواند بآن اندازه اوج بگيرد كه همهء قيود و مشخّصات و خصوصيّات كائنات را از جهان هستى حذف كرده و در بارهء هويّت مطلق آن ، حكم مطلق صادر كند ، همان قدرت مى تواند مفاهيم الهى را و لو بطور اجمال ، با اتّصاف به مطلق دريافت نمايد ، و الَّا بشر نمى توانست در بارهء هستى احكام كلَّيّه اى را صادر كند كه لازمهء هر مكتب فلسفى است . ناصر خسرو مى گويد : < شعر > نفس ما بر آسيا كى پادشا گشتى چنين گر كه نفس مردمى از كلّ خويش اجزاستى < / شعر >