تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٨٥ - شرح آيات

[٢] نصر يا فتح به خودى خود در نزد مؤمنان هدف به شمار نمى‌رود، بلكه همچون وسيله‌اى براى رسيدن به هدفى برتر يعنى راهنمايى مردمان به نور رسالت است.

«وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً- و مردمان را ديدى كه فوج فوج به دين خدا در مى‌آيند،» پس چون پرده‌هاى گمراهى فرو ريخت و مردمان نور دين را ديدند و آن را دين فطرت و خرد و فرزانگى و نرمى و بخشندگى يافتند، گروهى پس از گروه ديگر به آن در آمدند در حالى كه امام و دعوت كننده هر گروه در پيشاپيش ايشان قرار داشت، و مفسران گفته‌اند كه درباره اهل يمن نازل شده است كه فوج فوج بر پيامبر اسلام وارد مى‌شدند، و روايت به جا مانده از ابن عباس چنين است: پيامبر- صلى اللَّه عليه و آله- إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ‌ را خواند و مردم يمن با قلبهاى رقيق و طبعهاى ملايم و ترس و خشيت بزرگ فوج فوج به دين خدا در آمدند. [٥] بدين گونه نور اسلام پس از گشوده شدن مكه در همه جاى جزيرة العرب پراكنده شد، و مسلمانان به آن آغاز كردند كه براى برانگيخته شدن در همه جاى زمين بر انگيخته شوند.

بصيرتهاى اين سوره و راهنمايى سيره نبوى و عبرتهاى حاصل از تاريخ نهضتهاى دينى ما را به آن هدايت مى‌كند كه بر ويران كردن قلعه‌هاى كفر پيش از انتشار رسالت عزم جزم كنيم، چه تا آن زمان كه اين دژها از ارزشهاى نادانى و پس ماندگى دفاع مى‌كند، و با ترساندن و گمراه كردن يا تشويق مردمان را از تغيير و اصلاح باز مى‌دارد، تبليغ و تبشير چندان فايده‌اى ندارد، و براى همين امر بسيارى از پيامبران و مردان خدا به مبارزه برخاستند، و پيامبر بزرگوار ما به همين منظور كوشش و مجاهده كرد،/ ٤١٧ و هر مبلغ دين نيز بايد به همين گونه جهاد كند و در راه خدا بجنگد.