ظواهر آغاز نمى‌كند، بلكه پيامبر و خود مؤمنان را به ريشه‌هاى مسئله و مشكلى كه پيش آمده توجّه مى‌دهد و اشاره مى‌كند كه: هان: اين دلهاست كه موضع خود را نسبت به ذكر و ياد خدا و تطبيق رسالت تغيير داده است. مسلمانان در آغاز از بركت ياد خدا براستى امّتى مؤمن و به نهايت التزام و پيوستگى به حق ملتزم و پايبند بودند، امّا اينك خشوع و سرسپردگى از دلهايشان كناره گرفته و در تطبيق و اجراى رسالت پروردگار خود تعلّل و كندى مى‌ورزند و از دعوت رهبرى، خود به ايمان و انفاق شانه تهى مى‌كنند و ترديدى نيست كه اگر به درمان اين بيمارى مبادرت و شتاب نكنند بزودى آنان را از گردونه مؤمنان بيرون مى‌كند. آيا نه اين كه خدا مى‌گويد

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى‌ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ. الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ. أُولئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ‌ [٧٢]- مؤمنان كسانى هستند كه چون نام خدا برده شود خوف بر دلهايشان چيره گردد و چون آيات خدا بر آنان خوانده شود ايمانشان فزونى گيرد و بر پروردگارشان توكّل مى‌كنند. همان كسانى كه نماز مى‌گزارند و از آنچه روزيشان داده‌ايم انفاق مى‌كنند. اينان مؤمنان راستين هستند. در نزد پروردگارشان درجات و مراتب و آمرزش و رزقى نيكو دارند.»؟! پس در اين صورت چرا دلهايشان نمى‌هراسد و به ايمان خود نمى‌افزايند و انفاق نمى‌كنند؟! اشكال/ ٥٧ در اندك بودن يادآورى خدا، و در كم بودن آيات، و در نبودن اندرزگو نيست، اين پيامبر است كه به آنان بانگ مى‌زند: «به خدا و فرستاده او ايمان آوريد و انفاق كنيد» و اوست كه آنان را به ايمان فرا مى‌خواند، و آيات روشنگر و فيض بخش است كه خداوند پى در پى بر بندگان خود نازل مى‌كند تا آنان را از تاريكى به روشنايى بكشاند، ولى اشكال در دلهاى بيمار آنان است.

ما وقتى بدين گفته خداى تعالى بينديشيم، مى‌توانيم دريابيم كه دل چه قدر بايد

[٧٢] - الانفال/ ٢ تا ٤.