پاسخ: نور دو كمال دارد: نخست كمالى در ذات خود، دوّم در آنچه مربوط به انتشار آن است. نور دين به ذات خود كامل است، امّا با انتشار در آفاق جهان كمال آن به تمامى مى‌رسد، و اين امر با فرو افكندن تمام حجابهايى صورت مى‌پذيرد كه مانع پيوستن مردم به نور خداست. و شايد از مصداقهاى كامل كردن نور اين باشد كه راه خرد و عقل پاك شده به وحى منزل را هموار مى‌كند، پس قرآن به برنامه‌ها و دستور عملهايى تفصيلى متحوّل مى‌شود كه بر زندگى حكم مى‌راند و بشريّت را به راه هدايت و درست سوق مى‌دهد. آيا مى‌دانى چگونه؟ بدين ترتيب كه عقل انسان با افزون شدن دانش او در تمام زمينه‌ها تكامل مى‌يابد تا آنجا كه رازهايى بيشتر از دين بر او كشف مى‌شود و همگان قانع مى‌شوند كه اين دين بيگمان از نزد خدا فرستاده شده، و آن گاه دين/ ٣٥٣ پس از آن كه ضرورتى روانى و اجتماعى بود، ضرورتى عملى مى‌شود. در آن هنگام است كه خداوند از چهره ولىّ اعظم خود، مهدى اين امّت كه پيامبر ظهور او را در آخر الزّمان وعده داده است، پرده برمى‌دارد، و او زمين را پس از آنكه انباشته از ظلم و جور شده است از قسط و عدل سرشار مى‌كند.

بنا بر اين كتاب خدا كامل است، ولى مردم نيازمندند كه با انديشيدن و آموختن خود را به سطح آن بالا برند تا خداوند نور خود را كامل كند.

اين آيه و آيه بعد از آن مناقشه و جدلى را كه درباره مسير حركت بشريّت جارى است كه آيا به سوى تكامل مى‌رود يا انحطاط، حل مى‌كنند. بر حسب نظريّه دينى پاره‌اى از مفسّران گفته‌اند: بيگمان مسير بشريّت به سوى انحطاط مى‌رود و بر اين گفته خود حجّت آورده‌اند كه حوادث قيامت كه طومار زندگى دنيا بدانها درنورديده مى‌شود نتيجه رسيدن بشريّت به منتهاى انحراف است، و يكى از مفسّران روايتى بدين نصّ از پيامبر آورده است: «بهترين قرنها قرن من است، سپس قرن آنان كه پس از اين قرن مى‌آيند، و سپس كسانى كه بعد از آنانند، تا مردمى مى‌آيند كه بى سر و پايند (همج رعاع- مگسهايى خرد كه بر كنار چشم خر نشينند)