موش صحرايى است، زيرا آن جانور خود را در آن لانه دو در پنهان مى‌كند، هم چنان كه منافق نيز نقبى از ظاهرسازى و تكلّف و دروغ فراهم مى‌سازد و شخصيت حقيقى خود را در آن پنهان مى‌كند، و منافقان در طول تاريخ دو شخصيتى بوده‌اند، در ميان مسلمانان به زيباترين صورتهاى اسلام تظاهر مى‌كردند و در ميان كافران حقيقت خود را كه دشمنى با حق و اهل آن است آشكار مى‌ساختند و اين تظاهر و دورويى را وسيله نيل به غنيمت و مصلحت از هر دو طرف قرار مى‌دادند.

«يَقُولُونَ لِإِخْوانِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ‌- به ياران خود از اهل كتاب كه كافر بودند مى‌گفتند.» اينان همان برادران حقيقى آنهايند زيرا شخصيت و مصالح و هدفهايشان يكى است،/ ٢٥٧ با وجود آن كه به برادرى با مؤمنان تظاهر مى‌كنند، و تمام اهل كتاب نيز برادر آنان نيستند زيرا ميان ايشان مؤمنانى نيز وجود دارند، بلكه برادرانشان كافران و مشركان آنانند. بخشى از رهنوردان راه نفاق پيرامون مؤمنان دوايرى كشيده و به دنبال مصلحتى مى‌گشتند كه به چيرگى حق و پيروان مخلص آن تحقق نبخشد.

از اين رو وقتى نشانه‌هاى جنگ ميان بنى نضير و مسلمانان پديدار شد منافقان خواستند به طمع پيروزى باطل و رسيدن خود از درون به اريكه حكمرانى، آتش نبرد را برافروزند، يا دست كم از خطرهاى مترتّب بر شكست مؤمنان در صورتى كه اينان را در زمره مؤمنان به شمار آرند، دور بمانند امّا ايشان- بنا بر عادت خود در هر زمان و مكان- تمام تخم مرغهايشان را در سبد يهوديان ننهادند، بلكه احتمال شكست آنان را نيز دادند و از اين رو نقشه كشيدند و مكرى يافتند بر اين پايه كه هم پيمانيهاى ايشان با يهود پنهان بماند، تا در صورتى كه يهوديان شكست خوردند، اينان در ميان مسلمانان پيروزمند چيزى را از دست ندهند. پس به تنهايى و گروه گروه به نزد بنى نضير خزيدند و به آنها نامه‌نگارى و تأكيد كردند.

«لَئِنْ أُخْرِجْتُمْ لَنَخْرُجَنَّ مَعَكُمْ‌- اگر شما را اخراج كنند ما نيز با شما بيرون مى‌آييم.» يعنى اگر مسلمانان تصميم به اخراج شما گرفتند ما نيز بيرون خواهيم آمد،