سخن گفت، و در پايان فصل نقش آنان را در گمراه كردن مردم فاش و رسوا ساخت كه آنان مانند شيطان گمراه كننده‌اند كه پيروان خود را به آتش دوزخ مى‌كشاند و آن گاه خود از آنها بيزارى مى‌جويد.

از آنجا كه دامهاى شيطان براى هر انسانى، حتى مؤمنان، نهاده شده ناگزير بايد براى محفوظ ماندن از آنها به پرهيزگارى متوسّل و پناهنده شد، هم چنان كه منافقان كه نقش شيطان را در ميان امّت اسلامى ايفا مى‌كنند مى‌كوشند تا مؤمنان را از صفت ايثار و از خود گذشتگى جدا سازند و آنان را متفرق و پراكنده سازند و سپس پاره‌اى از آنان را به حزب خود بكشانند، از اين رو روحى الهى در اين درس دعوت به تقوا و ترس از خدا، و انديشيدن به آينده آخرت، و احساس نگهبانى و چيرگى خداوند از طريق ذكر دايم او مى‌كند تا انسان را از انحراف حفظ كند و بر ضد شيطان پناه دهد و مصون دارد.

/ ٢٦٧ اين آيات باختصار به تفاوت بزرگى كه ميان اهل بهشت و اهل آتش وجود دارد اشاره مى‌كند، سپس سياق آيات به ستودن عظمت قرآن و كارآمد بودن آن در تأثير مى‌پردازد از اين لحاظ كه قرآن راهى است كه آفريده را به آفريدگارش مربوط مى‌كند و وى را به ياد او مى‌آورد، و قرآن چنان است كه اگر بر كوهى فرود مى‌آمد كوه از بيم پروردگارش بدو نيم مى‌شد و از خوف خدا فرو مى‌پاشيد، و بايد دريابى و بدانى كه چه قدر بايد دل آدمى سخت باشد كه از آيات حكيمانه قرآن متأثّر نشود! ولى انسان نمى‌تواند اين گنج بزرگ الهى را كشف كند مگر آنكه خرد خود را به انديشيدن در اين آيات و فكر كردن به امثال و داستانهاى آن بگمارد و به كار برد.

قرآن عظمت خود را از آنجا به دست آورده كه سخن آفريدگار و تجلّى اعظم او بر آفريدگان اوست، و اين حقيقت همان است كه رابطه ميان سخن گفتن از عظمت قرآن در آيه (٢١) و گفتگو از صفات خداوند را در آيات (٢٢- ٢٤) براى ما آشكار مى‌سازد، زيرا عظمت قرآن از عظمت آفريننده آن است كه در نامها و صفات او جلوه‌گر شده است. و بيم از خداوند براى كسى حاصل و متحقق نمى‌شود مگر آنكه به افقهاى والاى شناخت ذات سبحان او بالا رود، و اين مراد با شناختن‌