كه به مصلحت اينان كرده‌اند فراموش نمى‌كنند، و بطبع پيشگامى و سابقه آنان را در پيروزى و تأسيس سراى اسلام (دولت اسلامى) ارج مى‌نهند كه به اينان اجازه و امكان داد به نزد آنان مهاجرت كنند و با فعاليّتى بهتر و گسترده‌تر بجنبند، و نيز پيشگامى ايشان را در ايمان كه ايمان اينان بر آن استوار شده قدر مى‌شناسند و رابطه اينان با ايشان بر اساس ديد احترام و عشق و قدرشناسى بنيان‌گذارى شده است.

اين آيه را سه بينش مهم است كه موضع ارزيابى درست را از جانب نسلهاى بعد نسبت به نسلهاى پيشين بيان مى‌كند، و در اين مورد سه نظريه است كه سه موضعگيرى متفاوت را به دنبال دارد

١- كسانى كه پيشينيان را عقب مانده و سبب عقب‌ماندگى آيندگان شمردند و موضعى كاملا منفى نسبت به آنان گرفتند و آنان را مرتجعان خواندند، و دعوت به بناى حال و آينده‌اى از نو بر اساس درهم شكستن گذشته كردند. اين گروه امروز به صورت مسلمانان غرب زده و منفى‌گرايانى متمثّل شده‌اند كه در برابر واقعيتى كه در آن پرورش يافته‌اند دستخوش عكس العملهايى شدند، و كار بعضى از آنها بدانجا كشيد كه خود دين اسلام را متّهم كردند، زيرا پاره‌اى جهات منفى در پدرانشان كه بر اين ديانت بودند ديدند، چنان كه خداى تعالى گفت: «وَ الَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَ تَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَ قَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَ هُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ ما هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ‌ [٥٨]- و آن كه به پدر و مادرش گفت: اف بر شما، آيا به من وعده مى‌دهيد كه از گورم برخيزانند و حال آن كه مردمى پيش از من بوده‌اند كه برنخاسته‌اند؟ و آن دو به درگاه خدا استغاثه مى‌كنند و گويند: واى بر تو، ايمان بياور كه وعده خدا حق است. مى‌گويد اينها چيزى جز همان افسانه‌هاى پيشينيان نيست.» ٢- دسته‌اى ديگر در موضع قبول مطلق قرار گرفتند و چنين پاسخ دادند «إِنَّا وَجَدْنا/ ٢٥٣ آباءَنا عَلى‌ أُمَّةٍ وَ إِنَّا عَلى‌ آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ‌ [٥٩]- پدرانمان را بر

[٥٨] - الاحقاف/ ١٧.

[٥٩] - الزخرف/ ٢٣.