اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٧٢ - ٣- اسباب توكّل

كاستى‌ها و مشكلات به دامان لطف او چنگ مى‌زند، و پيروزى نهايى را (پس از به كارگيرى تلاشهاى خود) از خدا مى‌خواهد.

و به تعبير ديگر توكّل ميوه شجره‌ «توحيد افعالى» است، همان شجره مباركه‌اى كه ريشه آن ثابت و شاخه‌هايش بر فراز آسمانهاست و هر زمان ميوه‌هاى تازه‌اى بر شاخسار آن ظاهر مى‌شود كه از مهمترين آنها ميوه توكّل است!

در آيات قرآن و احاديث اسلامى نيز مكرّر به اين جمله اشاره شده از جمله: در هفت آيه از قرآن مجيد، جمله‌ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ‌ آمده است يعنى افراد با ايمان تنها بر خدا بايد تكيه كنند، اين تعبير مكرّر به خوبى رابطه ميان ايمان و توكّل را آشكار مى‌سازد.

امام اميرمؤمنان على عليه السلام نيز مى‌فرمايد: «التَّوَكُّلُ مِنْ قُوَّةِ الْيَقِينِ؛ توكّل زاييده قوّت و يقين است»! [١]

و در تعبير ديگرى مى‌فرمايد: «اقْوَى النَّاسُ ايِمَاناً اكْثَرُهُمْ تَوَكُّلًا عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ؛ آن كس كه ايمانش قوى‌تر است توكّلش بر خداوند سبحان بيشتر خواهد بود»! [٢]

و در حديثى از «اصْبَغِ بْنِ نباته» از اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم كه در سجده چنين مى‌فرمود: «وَ اتَوَكَّلُ عَلَيْكَ تَوَكُّلَ مَنْ يَعْلَمُ انَّكَ عَلَى كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَدِيرٍ؛ بر تو توكّل مى‌كنم توكّل كسى كه مى‌داند تو بر هر چيز توانا هستى». [٣]

اين نكته قابل توجّه است كه معمولًا افراد ترسو و جبان اهل توكّل نيستند چرا كه توكّل، ظلمت ترس و جبن را از روح و جان انسان برطرف مى‌سازد.

اگر اين مسئله را هم بشكافيم باز به همان مسئله يقين و ايمان قوى مى‌رسيم، زيرا هر قدر ايمان قوى‌تر شود، ترس و جبن از انسان دورتر مى‌گردد.

اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه مطالعه پيامدهاى توكّل و آثار مثبت آن و بررسى حالات متوكّلان على اللَّه و تاريخچه زندگى آنان، روح توكّل را در انسان قوى‌تر و اين شجره طيّبه را در وجود او بارورتر مى‌سازد.

[١]-/ غررالحكم، حديث ٦٩٩

[٢]-/ همان مدرك، حديث ٣١٥٠

[٣]-/ بحارالانوار، جلد ٨٣، صفحه ٢٢٧