بعضى نُه نفر و بعضى هفت نفر و بعضى شش نفر و بعضى پنج نفر و بعضى تمام پيامبران الهى را «اولوا العزم» شمرده‌اند؛ زيرا معتقدند كه همه داراى عزم راسخى بوده‌اند؛ ولى با باتوجه به اين كه‌ «من» در جمله‌ «اولُوا العَزمِ مِنَ الرُّسُل» «مِن تبعيضيه» است، قول اخير بعيد به نظر مى‌رسد و ساير اقوال نيز دليل روشنى ندارد، جز همان كه در تفسير آيه به نقل از معصومين عليهم السلام آورديم كه تعداد آنها با پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله پنج نفر بوده‌اند.

***

در هفتمين‌ آيه باز خطاب به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، ضمن دستور به شكيبايى در برابر استهزا و تكذيب و آزار مشركان عرب و كافران متعصّب، مى‌فرمايد: «صبر جميل پيشه كن؛ فَاصْبِر صَبراً جَميلًا». [١]

در تفسير صبر جميل؛ مفسران تعبيرات گوناگونى دارند كه در تفسير آيه‌ دوّم‌ در همين بحث آورده شد و با حديث ديگرى آن را تكميل مى‌كنيم.

امام باقر عليه السلام در پاسخ اين سؤال كه صبر جميل چيست؟ فرمودند: «صَبْرٌ لَيسَ فِيه‌ شَكْوىً الَى النّاسِ؛ صبرى است كه در آن شكايت به مردم وجود نداشته باشد». [٢]

***

در هشتمين‌ آيه، خداوند ضمن اين كه همه مؤمنان را به صبر و مصابره- كه تفسير آن خواهد آمد- دعوت نموده و آن را كليد رستگارى و نجات مى‌شمرد، مى‌فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، صبر (و استقامت) پيشه كنيد و در برابر دشمنان (نيز) استقامت و شكيبايى به خرج دهيد، از مرزهاى خود مراقبت و تقواى الهى پيشه كنيد، شايد رستگار شويد؛ يَا ايُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتّقوا اللّهَ لَعَلَّكُم تُفلِحونَ». [٣]

در اين آيه، چهار دستور داده شده كه سرچشمه رستگارى و كليد سعادت است.

نخست، صبر و استقامت و ايستادگى در برابر حوادث و مشكلات و مصائب و موانع؛ دوم‌ «مصابره» كه از باب‌ «مفاعله» و به معنى صبر و استقامت در برابر صبر و استقامت ديگران آمده است. در واقع دستور اوّل ناظر به ايستادگى در برابر انواع مشكلات و حوادث گوناگون زندگى است و دستور دوّم ناظر به ايستادگى در برابر دشمن‌

[١]-/ معارج، ٥

[٢]-/ اصول كافى، جلد ٢، صفحه ٩٣

[٣]-/ آل عمران، ٢٠٠