٧- در حديث ديگرى از همان حضرت به اين نكته اشاره شده است كه توكّل نه تنها در عوامل برونى اثر مى‌گذارد كه در درون انسان نيز مؤثّر است و او را از چنگال وسوسه‌ها و شبهات نجات مى‌دهد، فرمود: «مَنْ تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ اضَائَتْ لَهُ الشُّبَهَاتُ؛ كسى كه توكّل بر خدا كند شبهات براى او روشن مى‌شود». [١]

٨- باز از همان بزرگوار خطاب به همه مردم چنين نقل شده: «يَا ايُّهَا النَّاسُ تَوَكَّلُوا عَلَى اللَّهِ وَ اتَّقُوا بِهِ فَانَّهُ يَكْفِى مِمَّنْ سِوَاهُ؛ اى مردم توكّل بر خدا كنيد و به او اعتماد داشته باشيد چرا كه انسان را از غير خود بى نياز مى‌كند». [٢]

٩- جابر بن يزيد جُعفى مى‌گويد هيجده سال در خدمت امام باقر عليه السلام بودم هنگامى كه مى‌خواستم از محضرش خارج شوم با او وداع كردم و گفتم سخن سودمندى به من بفرماييد، فرمود: اى جابر! بعد از هيجده سال باز هم تقاضاى اندرزى مى‌كنى؟ عرض كردم: «نَعَمْ انَّكُمْ بَحْرٌ لَايُنْزَفُ وَ لَايُبْلَغُ قَعْرُهُ؛ آرى شما اقيانوس بى پايانى هستيد كه هيچ كس به قعر آن نمى‌رسد».

امام عليه السلام فرمود: به شيعيانم سلام برسان و بگو ميان ما و خداوند متعال خويشاوندى نيست و تنها وسيله تقرّب به او اطاعت است ... «يَا جَابِرُ مَنْ هَذَا الَّذِى سَئَلَ اللَّهَ فَلَمْ يُعْطِهِ؟

اوْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ وَ لَمْ يَكْفِهِ؟ اوْ وَثَقَ بِهِ فَلَمْ يُنْجِهِ؟؛ چه كسى از خدا (از روى ايمان و اخلاص) چيزى خواسته است كه به او نداده؟ يا توكّل بر او كرده و كفايت امر او ننموده؟ يا به او اعتماد كرده، و او را رهايى نبخشيده است؟» [٣]

در اين حديث توكّل بر خدا، اعتماد بر ذات پاك او، و دعا، به عنوان سه وسيله نجات و پيروزى ذكر شده است.

آرى چنين كسى آب را از سرچشمه گرفته و نيازى به اين و آن ندارد.

١٠- اين بحث را با حديثى از لقمان حكيم پايان مى‌دهيم هر چند سخن درباره اهميّت توكّل و اثرات آن در زندگى مادّى و معنوى انسانها بسيار فراتر از اينهاست، او به هنگام پند دادن به فرزندش فرمود: «يَا بُنَىَّ! تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ثُمَّ سَلْ فِى النَّاسِ، مَنْ ذَا الَّذِى‌

[١]-/ همان مدرك، حديث ٨٩٨٥

[٢]-/ بحارالانوار، جلد ٥٥، صفحه ٢٦٥

[٣]-/ بحارالانوار، جلد ٧٨، صفحه ١٨٣