عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٩٦ - (مراتب خشوع)

و پاره‌اى از قلوب، خوفى و از مظاهر جلالند، آن‌ها هميشه ادراك عظمت و كبريا و جلال كنند و خشوع آن‌ها خوفى باشد و تجليات اسماى قهريه و جلاليه بر قلوب آن‌ها شود، چنانچه حضرت يحيى ٧ چنين بوده؛ پس خشوع گاهى ممزوج با حب است و گاهى ممزوج با خوف و وحشت است گرچه در هر حبى وحشتى و در هر خوفى حبى است.

(مراتب خشوع)

و مراتب خشوع به حسب مراتب ادراك عظمت و جلال و حسن و جمال است و چون امثال ما با اين حالات پستى كه داريم از نور مشاهدات محروميم، ناچار بايد در صدد تحصيل خشوع از طريق علم يا ايمان برآييم:

[قد أفلح المؤمنون\* الذين هم في صلاتهم خاشعون‌][١].

بى‌ترديد مؤمنان رستگار شدند.\* آنان كه در نمازشان [به ظاهر] فروتن [و به باطن با حضور قلب‌] اند.

خشوع در نماز را از حدود و علائم ايمان قرار داده، پس هر كس در نماز خاشع نباشد به حسب فرموده ذات مقدس حق از زمره اهل ايمان خارج است و نمازهاى ما كه پيچيده به خشوع نيست از نقص ايمان يا فقدان آن است و چون اعتقاد و علم غير از ايمان است؛ لذا اين علمى كه به حق و اسما و صفات او و ساير معارف الهيه در ما پيدا مى‌شود غير از ايمان است.

شيطان به شهادت ذات اقدس حق علم به مبدأ و معاد دارد و مع ذلك كافر است.

[١] -مؤمنون( ٢٣): ١- ٢.