چه رنگى از رنگ خدايى بهتر است؟! و (بگوييد) ما تنها او را عبادت مى‌كنيم.»[١] در چنين فضايى، كاهش يا عدم توفيق ظاهرى در يك مورد- اگر مقتضاى انجام تكليف باشد- ضعف كارآمدى تلقى نمى‌شود و يا عدم رضايت گروه‌هاى خاصى از مردم- حتى اگر از نخبگان و مديران باشند- و نيز عدم رضايت بعضى از مردم در عرصه‌ها و مصاديق خاص از حكومت دينى، اگر به مقتضاى انجام تكليف در چارچوب ارزش‌ها حاصل شده باشد، به معنى ضعف كارآمدى نيست.

نتيجه اين كه كارآمدى نظام اسلامى تنها به معنى «انجام تكليف» و در گرو آن در عرصه‌ها و مصاديق گوناگون، چه در مرحله تشخيص علمى، روشمند و منطقى تكليف و چه در مرحله اجراى هوشمندانه، مدبرانه و مجدانه آن است. اگر چنين شد، نتيجه انجام تكليف، هر چه باشد، به كارآمدى و تأثيرگذارى نظام اسلامى خواهد افزود.

علاوه بر چهار نظريه فوق نظريات ديگرى نيز براى سنجش كارآمدى يك نظام متصور است، و در ارزيابى كارآمدى انقلاب اسلامى مى‌توان از تلفيق آنها استفاده و عملكرد نظام جمهورى اسلامى را به بوته آزمايش نقد و بررسى برد.[٢] براى ارزيابى درست كارآمدى حكومت به همكارى نظريه‌ها و ملاك‌هاى فوق با يكديگر نياز است. اساس تعيين يك عامل براى كارآمدى حكومت كارى دشوار، حتى غيرممكن است؛ چرا كه پديده‌هاى اجتماعى و انسانى به دليل پيچيدگى‌هاى خاص، همواره با كنار هم گذاشتن‌

[١]. بقره، آيه ١٣٨.

[٢]. ر. ك: على ذوعلم، ولايت فقيه از تئورى تا تجربه، خبرگزارى فارس، ١٦/ ٣/ ٨٣.