از آنچه گذشت به خوبى اين نكته به دست آمد كه وظيفه دينى مردم تنها نماز، روزه، حج و زكات نيست، بلكه يكى از وظايف دينى مردم و حتى از واجب‌ترين وظايف آنها، وفادارى به نظام اسلامى است. براى انجام اين واجب مهم، لازم است در صدد شناسايى حقوق متقابل مردم و حاكم اسلامى باشيم تا بتوانيم به خوبى وظيفه خويش را انجام دهيم.

٢. وفادارى به حاكم اسلامى‌

«وَ أَمَّا حَقّى عَلَيْكُمْ فَالوَفاءُ بِالبَيعَة، ...»؛

در مقام بيان «حقوق حاكم اسلامى بر مردم» حضرت مى‌فرمايد: شما با من به عنوان حاكم مسلمانان بيعت كرده‌ايد و حكومت مرا پذيرا شده‌ايد. بنابراين من نيز بر شما حقى دارم و شما بايد آن را رعايت نماييد. به عهد و پيمانى كه با من بسته‌ايد وفادار بمانيد. شما بر اساس كتاب خدا و سنّت پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) با من بيعت كرديد، پس وقتى من بر اساس كتاب و سنّت رفتار مى‌كنم، شما نيز فرمانبرى كنيد و بيعت خود را نشكنيد. شما نبايد سراغ ديگرى رفته و او را به جاى من برگزينيد.

وفاى به بيعت، امرى است كه مربوط به عمل و در ارتباط با وظايف دولت است. به عبارت ديگر، بيعت و همكارى مردم، زمينه عملى را براى انجام وظايف حاكم اسلامى فراهم مى‌سازد. اين همان چيزى است كه از آن به «مقبوليت» تعبير مى‌شود؛ وگرنه مثلًا «مشروعيت» حكومت على (عليه‌السلام) با بيعت مردم حاصل نشده است، بلكه مشروعيت حكومت آن حضرت را خداى متعال از سال‌ها قبل تعيين كرده بود، منتها آن بزرگوار در مقام عمل نمى‌توانست به تنهايى انجام وظيفه نمايد. وقتى مردم اعلام آمادگى و وفادارى كردند، زمينه لازم فراهم شد و حضرت على (عليه‌السلام) عهده‌دار پست حكومت گرديد. پس بيعت و وفادارى مردم، شرط لازم براى حاكم‌