سابقه ندارد، و گاه حداكثر پيشينه آن را به عصر مرحوم نراقى برگردانده‌اند[١]. غافل از آن كه ولايت فقيه چنان‌كه يادآور شديم ريشه در تاريخ اسلام دارد و نتيجه طبيعى اعتقاد به حاكميت اسلام است.

آثارى كه در سده اخير از سوى فقها در زمينه ولايت فقيه منتشر شده در مقايسه با آثار فقهاى پيشين، حاكى از اهتمام بيش از حد فقهاى معاصر به اين مسأله است. دراين مقايسه توجه به چند نكته ضرورى است:

١. تأمل در تاريخ اسلام بيان‌گر آن است كه شيعه تا پيش از دوران صفويه همواره در اقليت بسر مى‌برده است و به جز مدتى اندك همواره از قدرت سياسى به دور بوده است. در چنين اوضاعى مهم‌ترين هدف عالمان شيعى حفظ گوهر دين و نشر انديشه شيعى بوده است. و مسأله ولايت فقيه به علت دورى عالمان از قدرت سياسى مسأله روز آنان نبوده است.

٢. اگر چه از سوى فقهاى پيشين آثار مستقلى در زمينه ولايت فقيه منتشر نشده است. اما نگاهى گذرا به آثار فقها از آغاز عصر غيبت تا كنون حاكى از آن است كه آنان در ابواب مختلف فقهى متعرض مسأله ولايت فقيه شده‌اند. اين امر ناشى از آن بود كه فقه شيعه داراى انسجام و همبستگى با مسأله امامت و رهبرى است. به تعبير ديگر، نمى‌تواند از قضاوت و مسايل مالى، حدود و ديات، امر به معروف و نهى از منكر، و جهاد بحثى به ميان بيايد اما از متصدى آن كه ولى‌فقيه و حاكم اسلامى است بحثى نشود.

٣. فراز و نشيب نظريه ولايت فقيه در انديشه فقهاى شيعه حاكى از چگونگى ارتباط فقها با مسايل سياسى و حكومتى است. در مقاطعى كه‌

[١]. اين مطلب ديدگاه نهضت آزادى در زمينه ولايت فقيه است كه در جزوه منتشره از سوى آنان در سال ١٣٦٠ ارايه شده است.