عالمان شيعى در چالش با حكومت‌هاى زمانه به سر برده‌اند ديدگاه‌هاى سياسى فقها تجلى بيشترى يافته است. چنان‌چه نگاهى به آثار منتشره از سوى فقها در زمينه ولايت فقيه حاكى از مقطع‌بندى‌هاى زمانى مختلف، نظير آغاز عصر صفويه، مقاطعى از عصر قاجاريه و پنجاه سال اخير مى‌باشد و فقهايى چون نراقى، نايينى، قمى، شيخ فضل الله نورى، كاشانى و امام بيش از ديگران به اين امر پرداخته‌اند.

٤. در تاريخ معاصر افزوده شدن استعمار خارجى بر استبداد داخلى كه با تهاجم فرهنگى همراه بود، موجب شده در مقابله با تلاش وسيعى كه در جهت زوال انديشه اسلامى به كار گرفته شده، فقها حضورى فعال و مستمر در عرصه سياسى داشته باشند. فقهاى شيعه در جهت رهايى امت اسلامى از خطر استبداد و استعمار تلاش در تئوريزه كردن مفاهيم دينى در قالب ولايت فقيه كرده‌اند.

٥. ولايت فقيه نظريه‌اى است كه هم‌چون بسيارى از موضوعات اسلامى داراى مراتب و به اصطلاح تشكيكى است؛ بدين معنا كه در هر مقطعى با توجه به ضرورت‌هاى زمان و مكان فقها كوشيده‌اند در راستاى فرايند تحقق ارزش‌هاى اسلامى و حركت در جهت تعالى و كمال، مرحله‌اى از اين نظريه را تحقق بخشند. از اين رو نظر مرحوم نايينى در مشروعيت بخشيدن به مشروطيت، و نظريه ولايت مقيده فقيه در حيطه امور حسبيه و مانند آنها مراتبى از عينيت بخشيدن به نظريه بنيادى ولايت فقيه بر حسب مقتضيات و شرايط ويژه جامعه به شمار مى‌رود.