ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب - مدرس تبریزی، محمدعلی - الصفحة ٣٨٠ - زمخشرى محمود بن عمر بن احمد
الفروع، ابو القاسم الكنية، جار اللّه اللّقب، از فحول علماى اهل سنّت و جماعت ميباشد كه در فقه و حديث و تفسير و نحو و لغت و بيان و بلاغت و ادبيّات عربيّه استاد كل و مرجع افاضل بود، از بلاد بعيده حاضر حوزه درس و افادات وى شده و او را فخر خوارزم مىگفتند. يك پاى او بنابر مشهور، از صدمه برف و سرما ساقط و محو شده و با پاى چوبين راه مىرفته است. در معجم الادباء گويد: از خود زمخشرى نقل شده كه قطع پاى او در اثر نفرين مادرش بوده است، چون در كودكى نخى بپاى گنجشكى بسته بود، گنجشگ از دستش خلاص شد و بآشيان خود رفت پس آن نخ را تكان داد كه بلكه بدان وسيله گنجشك را بيرون كند، پاى گنجشك شكسته و در سر آن نخ بيرون آمد، مادر زمخشرى از كثرت سوز دل، نفرينش كرده و گفت خدا پاى ترا قطع كند چنانچه تو پاى آن حيوان را قطع كردى، زمخشرى بعد از وقوع اين قضيه بجهت تحصيل علم ببخارا رفت تا روزى از مركب افتاده و پايش بطورى خرد و شكسته شد كه سبب قطع آن گرديد. هريك از تأليفات طريفه و نافعه و متنوّعه زمخشرى در اثبات تبحّر علمى او برهانى قاطع ميباشد:
١- الاحاجى النحوية ٢- اساس البلاغة در لغت كه در قاهره چاپ شده است ٣- اسماء الجبال و الامكنة و المياه ٤- اطواق الذهب فى المواعظ و الخطب كه حاوى صد مقاله باسلوب مقامه ميباشد كه هر مقالهاى مواعظ و نصايح سودمندى را مشتمل است، در مصر با شرح يوسف اعتصامى و در بيروت بطبع رسيده و در استانبول و پاريس و وين نيز با ترجمه تركى و فرانسوى و آلمانى على الترتيب چاپ شده است، دو نسخه خطّى آن نيز بضميمه اطباق الذهب شرف الدين شقروه بشماره ٣٣٤٨ و ٣٣٥٠ در كتابخانه مدرسه سپهسالار جديد تهران موجود است ٥- اعجب العجب فى شرح لامية العرب كه در استانبول و قاهره چاپ شده است ٦- الامالى ٧- الانموزج در نحو كه بارها در ايران و غيره مستقلا و اغلب با شرح مشهور عبد الغنى اردبيلى چاپ و بسيار مشهور و از كتابهاى درسى طلّاب علوم دينيّه و عربيّه است ٨- الاودية و الجبال و الامكنة و المياه يا الجبال و الامكنة و المياه كه در ليدن چاپ شده و ظاهرا همان اسماء الجبال مذكور در فوق است ٩- الجبال و الامكنة و المياه كه مذكور شد ١٠- ديوان التمثيل ١١- ديوان الرسائل ١٢- ديوان الشعر ١٣- الرائض فى علم الفرائض ١٤- رؤس