وَ رَبَتْ ،چون آب باران به او فروفرستيم بجنبد و نشاط گيرد،يعنى زمين.و اين بر سبيل توسع است،اهتزاز در برابر خشوع گفت: وَ رَبَتْ [١]،ارتفعت،برآيد و بيفزايد.و آن،آن باشد كه عقيب [٢]باران،روى زمين بمانند خمير برآيد و چون مجوف شود.و حق‌تعالى اين بر سبيل مثل گفت تا تنبيه باشد كافران را بر احياء موتى كه گفت: إِنَّ الَّذِي أَحْيٰاهٰا ،گفت:آن خداى كه زمين را زنده كرد،هم او زنده كند مردگان را،و بر همه چيز قادر است.

إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ ،گفت:آنان كه از ادلت ما ميل كنند و عدول نمايند و بر مقتضاى ادلت نروند و منكر شوند حق را كه مقتضى ادلت بود،يقال:[١٦٥-ر]لحد يلحد و الحد يلحد،إذا مال.و منه اللحد [٣]لحدت الميت فهو ملحود اذا جعلته في اللحد.

مجاهد گفت:يعنى به مكا و صفير و تصديه و لغو و لغط،في قوله: لاٰ تَسْمَعُوا لِهٰذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِيهِ ، [٤]عبد اللّٰه عباس گفت:به تبديل كلام و وضعش نه بجاى خود.

لاٰ يَخْفَوْنَ عَلَيْنٰا ،ايشان بر ما پوشيده نه‌اند [٥]،ما بر احوال ايشان مطلعيم و از ايشان غافل نه‌ايم تا به وقت جزا به حق ايشان برسيم.آيت [٦]وارد است مورد وعيد و تهديد.

قتاده گفت:يلحدون،اى،يكذبون.سدى گفت:يعاندون و يشاقون.مقاتل گفت:آيت در ابو جهل آمد.آنگه گفت: أَ فَمَنْ يُلْقىٰ فِي النّٰارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيٰامَةِ ،پس [٧]آن‌كس كه او را در دوزخ افگنند بهتر باشد يا آن‌كه روز قيامت آيد آمن [٨]؟و اين استفهام است به معنى تقدير [٩]تا بگويند بهر حال كه آن بهتر كه آمن [١٠]آيد و اگرچه در القا در دوزخ هيچ خيرى نباشد،اين براى آن گفت كه ايشان را مخير آيد و اگرچه در القا در دوزخ هيچ خيرى نباشد،اين براى آن گفت كه ايشان را مخير بكردند ميان اين هر دو و ايشان به اختيار بد خود اين اختيار كردند.گفت:عاقل را چون ميان دو كار مخير بكنند [١١]،اختيار بهتر كند.اكنون شما پنداشتى كه [١٢]طريقت

[١] .گا،افزوده:اى.

[٢] .آج:عقب،لا:بعد از.

[٣] .آج،ما،گا،لا،ما،آد،افزوده:و.

[٤] .سورۀ فصلت(٤١)آيۀ ٢٦.

[٥] .لا:نيند،گا،آد:نيستند.

[٦] .آج،ما،گا،لا،آد:و اين.

[٧] .آج،ما،گا،لا:گفت،آد:ندارد.

[١٠] [٨] .آج،ما،گا،لا،آد:ايمن.

[٩] .آج،ما،گا،آد:تقرير.

[١١] .آج،ما:اختيار كنند.

[١٢] .گا،آد،افزوده:اختيار و.