وَ مِنْ آيٰاتِهِ الْجَوٰارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلاٰمِ ،گفت:از آيات و دلالات خداى تعالى،كشتيهايى است در دريا چون كوهها [١].واحدتها«جاريه».براى آن جاريه خواند آن را كه بر آب رونده باشد،قال الله تعالى: إِنّٰا لَمّٰا طَغَى الْمٰاءُ حَمَلْنٰاكُمْ فِي الْجٰارِيَةِ [٢].[ابن كثير و نافع و ابو عمرو خواندند:الجوارى،باثبات الياء فى الوصل ردا الى الاصل.و باقى قرأ:الجوار،بحذف الياء اكتفاء بالكسرة عن الياء و اتباعا للمصحف كقوله: ...فَهُوَ الْمُهْتَدِ [٣]] [٤].

و(الأعلام)،الجبال،واحدها«علم».مجاهد گفت:قصور [٥].خليل بن احمد گفت:هر چيزى مرتفع به نزديك [٦]عرب«علم»باشد.قالت الخنساء ترثى اخاها [٧]صخرا:

و ان صخرا لتأتم الهداة به [٨] كأنه علم فى رأسه نار
إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ ،اگر خواهد باد را ساكن كند تا بر پشت آب بماند اين كشتيها ايستاده[١٩١-پ]. إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيٰاتٍ لِكُلِّ صَبّٰارٍ شَكُورٍ ،گفت:در اين آيتى هست و دلالتى هر صابرى شاكر را.

أَوْ يُوبِقْهُنَّ ،يا هلاك كند آن كشتيها را به آب و غرق كند. بِمٰا كَسَبُوا ،به آنچه اهلش كرده باشند. وَ يَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ ،و از بيشتر عفو كند،يعنى نه هر گناهى را عقوبت كند،بل بسيار گناه باشد كه عفو كند و مؤاخذت نكند به آن.

وَ يَعْلَمَ الَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِنٰا ،و دانند آنان كه جدل مى‌كنند و خصومت در آيات ما. مٰا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ ،كه ايشان را مهربى و معدلى نيست و نباشد از ما و عذاب ما.مدنيان و شاميان خواندند و يعلم،به رفع على الاستيناف.و معنى آن باشد كه خود دانند،و مثله [٩]: ...وَ يُخْزِهِمْ وَ يَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَ يَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ .

[١] .گا،آد،افزوده:روان است.

[٢] .سورۀ حاقه(٦٩)آيۀ ١١.

[٣] .سورۀ بنى اسرائيل(١٧)آيۀ ٩٧،سورۀ كهف(١٨)آيۀ ١٧.

[٤] .اساس و آب افتادگى دارد،از آج افزوده شد.

[٥] .آج،ما،گا،آد،افزوده:باشد كوشكها.

[٦] .آج،ما:به نزد.

[٧] .آج،ما:اختها.

[٨] .آج،ما:الهداية.

[٩] .آج،ما،گا،لا،آد افزوده:قوله: