دليل دوم ، عظمت وجودى فرشتگان است كه قابل مقايسه با عظمت موجودات دون انسانى ( جانداران غير انسانى و نباتات و جمادات ) نيست . با اين حال اگر موجودات دون داراى اختيار باشند چنانكه از آيهء : ( أَتَيْنا طائِعِينَ ) .
( ما با اختيار امر تو را امتثال كرديم . ) بر مى آيد ، و فرشتگان بهره اى از اختيار نداشته باشند ، جمادات بايد اشرف و با عظمتتر از فرشتگان تلقّى شوند ٣ - اختيار انسانى
٣ - اختيار انسانى - همان طور كه در كتاب جبر و اختيار و در بعضى از مجلَّدات اين كتاب گفته‌ايم : هر موقع كه انسان بتواند كارى را با « نظاره و سلطه و شخصيّت به دو قطب مثبت و منفى كار » صادر نمايد ، چنين انسانى كار را با اختيار انجام داده است . و بدانجهت كه آدمى در حال اختيار فقط در مقتضاى علَّتها و انگيزه‌ها تصرّف مى نمايد ( نه در اصل وجود آنها ) ، مى تواند اختيار الهى را تا حدّى با توجّه به اين اختيار دريافت كند و در دريافت اين صفت بسيار با عظمت الهى ، خلَّاقيّت مطلق و قدرت بر تصرّف مطلق خداوندى را در موجودات درك نمايد تا تفاوت ما بين دو اختيار را بفهمد . مطالعه كنندگانى كه مى خواهند در بارهء مباحث مربوط به جبر و اختيار بررسىهاى مشروحترى داشته باشند ، مى توانند بكتاب جبر و اختيار نوشتهء اين جانب مراجعه فرمايند .
البتّه اين مطلب هم بر محقّقان آگاه پوشيده نيست كه خود اختيار انسانى داراى مرز و حدّ معيّن نيست ، زيرا اختيار از اندك نظاره و سلطهء خود يا من يا شخصيّت شروع شده و تا مرحلهء بسيار عالى نظاره و سلطه بر دو قطب مثبت و منفى كار در انگيزه‌هاى نيرومند هستى و پر از ابعاد متنوّع عالم وجود مى رسد .
٤ - اختيار دون انسانى
٤ - اختيار دون انسانى - براى تصوّر اين نوع اختيار كه در جانداران پايينتر از انسان و در نباتات و جمادات وجود دارد و همچنين براى ارائهء دلائل اثبات چنين اختيار و نتائج آن ، مسائل متعدّدى بايد مطرح شود ، ولى بدانجهت كه آن مسائل مربوط به مبحث فعلى ما نيست ، لذا از طرح آنها خوددارى مى نمائيم . فقط يك مسألهء بسيار مهمّى را در اينجا مى آوريم كه براى هر محقّقى در بررسى اختيار دون انسانى توجّه