ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢٠ - اى مردم ، فتنه هايى مانند ظلمات شب تاريك در پيش رو است

١١ ، ١٨ - و منها : فتن كقطع اللَّيل المظلم . لا تقوم لها قائمة و لا تردّ لها راية ، تأتيكم مزمومة مرحولة . يحفزها قائدها و يجهدها راكبها ، أهلها قوم شديد كلبهم ، قليل سلبهم ( فتنه هايى مانند ظلمتهاى متراكم شب تاريك كه هيچ گروهى بمبارزه با آنها قيام نكند و پرچمى از آنها برنگردد . آن فتنه‌ها با وسائل و ابزار كامل بشما روى مى آورند .
رانندهء آن فتنه‌ها آنها را تحريك مى نمايد و كسى كه سوار آن فتنه‌ها است ، آنها را در جريان تشديد ميكند . اهل آن فتنه‌ها مردمى هستند كه آزار و شرارتشان سخت ، و غنيمتى كه از لباس و سلاح كشته شدگان مى برند ، اندك است . ) اى مردم ، فتنه هايى مانند ظلمات شب تاريك در پيش رو است .
در ميان شارحان نهج البلاغه ، در بارهء فتنه هايى كه امير المؤمنين عليه السّلام در اين خطبه از آنها خبر داده است ، اختلاف نظر وجود دارد . ابن ابى الحديد مى گويد : « امير المؤمنين عليه السّلام با اين جملات از فتنه‌ها و رويدادهاى بزرگى خبر مى دهد كه در آخر الزّمان بوقوع خواهد پيوست و پيغمبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله از اين فتنه‌ها و رويدادهاى بزرگ خبر داده است . » [١] بنا به نقل مرحوم هاشمى خوئى ، مرحوم مجلسى ( محمّد باقر ) در بحار الانوار گفتهء ابن ابى الحديد را تأييد نموده است . [٢] ابن ميثم بحرانى مى گويد : « مقصود امير المؤمنين عليه السّلام فتنهء صاحب الزّنج در بصره است . » [٣] مرحوم مجلسى اين نظريّه را در بحار بعيد مى شمارد و مى گويد : مجاهدين صاحب زنج داراى آن اوصاف نبودند كه امير المؤمنين عليه السّلام اشاره فرموده‌اند ( يجاهدهم فى سبيل اللَّه قوم . . . )

[١] شرح نهج البلاغه - ابن ابى الحديد ج ٧ ص ١٠٤ .
[٢] منهاج البراعة - هاشمى خوئى ج ٧ ص ١٧٧ .
[٣] شرح نهج البلاغه - ابن ميثم بحرانى ج ٣ ص ١٤ .