تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٤٧

اندازه از روى شوق رنج كشيده بوده است! شيخ بزرگ صاحب كتاب «جواهر الكلام» كه خدا او را براى تأليف يك دايرة المعارف فقهى مشتمل بر همه بابهاى فقه با دلايل تفصيلى توفيق عنايت فرمود، عملى را انجام داد كه بسيارى از فقهاى اسلام عزم آن را داشتند ولى به توفيقى دست نيافتند. او نيز اگر دشواريهايى را كه بر سر راهش قرار داشت با اراده‌اى آهنين از پيش پاى خود بر نمى‌داشت، هرگز نمى‌توانست به انجام دادن اين كار بزرگ توفيق حاصل كند. حتى گفته‌اند كه چون دختر جوانش از دنيا رفت و او را داغدار كرد، به خود روا نداشت كه مقررى نويسندگى روزانه خود را ترك كند، و چون هيچ تغييرى در طرز تأليف و نوشتن صفحات مختلف كتاب مشاهده نمى‌شود، تشخيص اين كه كدام يك از صفحات كتاب را در ايام مصيبت فرزندش نوشته بوده است، ممكن نيست! چنين بوده است زندگى فقهايى كه هر يك از آنان چندين برابر بيش از عمر زمانى خود زيسته و سپس به نزد پروردگار خويش به حالى بازگشته‌اند كه آنان از خدا و خدا از آنان راضى بوده است. آنان قدر هر ساعت و بلكه هر لحظه از عمر خود را مى‌دانستند، و آرام نداشتند تا آن كه عمل نيكى انجام دهند كه در روزى كه مال و فرزندان را سودى نيست براى آنان سودمند واقع شود و با قلب سليم پروردگار خويش را ملاقات كنند: در آن روز كه هر كس كفه پسنديده ترازويش سنگين باشد زندگى مايه خرسندى خواهد داشت، و هر كس كه اين كفه‌اش سبك باشد، جايگاهى در دوزخ خواهد داشت! امروز كه به رفتار مسلمانان نگاه مى‌كنيم، و مى‌بينيم كه چگونه قدر زمان و عمر را نمى‌دانند و فرصتهاى مساعد را از دست مى‌دهند، و در لهو و لعب غوطه مى‌خورند، و از خود مى‌پرسيم كه: چگونه ممكن است كه مسلمانان به روشها و برنامه‌هاى دينى خود باز گردند،/ ٤٨٥ تا بتوانند بر مشكل عقب افتادگى و تبعيتى كه از بزرگترين دشواريها است پيروز شوند؟

اين پرسش پيوسته مرا مشغول مى‌دارد، و روش علماى پيشين خودمان را كه‌