تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٢٦٥ - شرح آيات

آدمى همه آنچه را كه در دوران زندگى انجام داده است حاضر مى‌بيند. گاه شخص جرم يا گناهى را مرتكب مى‌شود، و ضميرش در اين باره به سرزنش كردن او مى‌پردازد، پس در آن مى‌كوشد كه موضوع را فراموش كند تا از گزش ضمير خويش در امان بماند، پس چه خواهد كرد در آن روز كه هر چه گفته يا كرده در معرض شنيدن يا ديدن همگان قرار مى‌گيرد، و افعال او تجسم پيدا مى‌كند؟! سر افكندگى و ناراحتى سختى در آن روز بهره گناهكاران خواهد شد.

گفته‌اند كه صادر شدن مردم كه در آيه بدان اشاره شده، برخاستن ايشان از گورها و به راه افتادن به سوى دادگاه پروردگارشان است، و به گفته ديگر الهام گرفته از صدور و بازگشتن شتران از آبشخور پس از سيراب شدن است، پس كسى كه ايمان دارد، راهى را در پيش خواهد گرفت كه با راه كافران متفاوت است و خداوند متعال در جاى ديگرى از قرآن با بيان/ ٢٨٠ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ ... [٥] به آن اشاره كرده و آيه بعدى گواه بر اين معنى است.

بعضى گفته‌اند كه: معنى اشتات آن است كه آنان از گورهاشان كه در جاهاى مختلف زمين پراكنده است، به همان گونه صدور پيدا مى‌كنند و به راه مى‌افتند كه در مذاهب با يكديگر اختلاف دارند و هر گروه به دنبال پيشواى خود روانه مى‌شود.

[٧] تنها اعمال بزرگ نيست كه در آن روز تجسم پيدا مى‌كند، بلكه حتى كوچكترين عملى كه تصور شود چنين است، از وسوسه سينه گرفته تا نگاهى به جايى انداختن يا نيمى از كلمه‌اى را بر زبان راندن كه همه اينها ثبت شده و تجسم يافته است.

«فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ‌- پس هر كس به سنگينى ذره‌اى نيكى كرده باشد آن را مى‌بيند.» گفته‌اند كه: ذره به معنى مورچه خرد است، يا آنچه از خاك كه از