تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٥٦ - شرح آيات
مىسازد، و كسى كه بدين دهليز و گودال درافتد از آن رهايى ندارد بلكه هم چنان در فريفتگى و غرور خود مىماند تا مرگش در رسد، و اين راهى است كه منافقان پيمودند.
«حَتَّى جاءَ أَمْرُ اللَّهِ- تا آن گاه كه فرمان خدا در رسيد.» يعنى پيروزى مؤمنان، يا مهلتى كه او نهاده و تأخيرى در آن نيست، و بدان هنگام توبه سودى نمىبخشد، كه چون مرگ فرا رسد آرزوها و تمنّيات باطل شود.
پروردگار ما پيش از آن كه اين آيه را تمام كند، به نقش شيطان در فريفتن انسان، كه در آراستن نافرمانيها (به ديده انسان) و مؤكّد كردن آرزوها در نفس آدمى نمايان مىشود، و اين كه او را بر هيچ كس تسلّط و چيرگى (مطلق) نيست، اشاره مىكند.
و امام (سجاد (ع)) در دعا، پس از آن كه از نخستين دشمن خود كه همان نفس است، به خدا شكايت مىكند گويد: «خدايا از دشمنى به تو شكايت مىكنم كه مرا گمراه مىسازد، و شيطانى كه مرا مىفريبد، سينهام را از وسوسه انباشته، و انديشههاى پوچ او دلم را بر گرفته، (هواى نفس را به يارى من گماشته) و دنيا دوستى را در ديدهام آراسته و ميان من و طاعت و نزديكى جوار رحمت حايل شده است.» [٦٧] در واقع نقش اساسى شيطان همان معاونت و همكارى بر انحراف است و تأكيد نصوص اسلامى بر اين حقيقت (و ذكر آن در اين آيه به صيغه استدراك) تمام براى آن است كه بشر وسوسههاى شيطان را عذرى موجّه و موجبى/ ٤٩ براى انحراف و گمراهى خود نشمرد و نگويد كه بدان مجبور بوده است.
«وَ غَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ- و آن فريبنده شما را نسبت به خدا مغرور و نافرمان داشت.» يعنى شيطان، خواه از انسان يا از جن. و «غرور- بسيار فريبنده» صيغه مبالغه است و دلالت بر آن دارد كه عمل و شگرد او فريبكارى است، و شك نيست كه تبليغات گمراه كنندهاى كه فرهنگ فساد، به صورت كتاب و تصوير و صدا،
[٦٧] - الصحيفة السّجاديّة، مناجاة الشاكين.