تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٣٩٧ - شرح آيات

چپى ندارد يا چنان كه در حديث آمده: «هر دو دست او دست راست است» و در حديثى از امام رضا (ع) آمده است

«يعنى به قدرت خود و به قوّت خود». [٧٤] و تعبير دو دست كنايه از تمام قوت و قدرتى است كه از آفرينش آدم تجلّى كرد.

«أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ‌- آيا بزرگى فروختى يا مقامى ارجمند داشتى؟» آيا سبب آن بود كه تو فقط براى بزرگى فروشى و بى‌هيچ سبب واقعى تكبّر ورزيدى، يا اين كه/ ٤٠٧ اكنون خود را شايسته آن مى‌دانى كه سجود نكنى و فراتر از فرمان خدا باشى؟

بعضى گفته‌اند معنايش اين است كه: آيا اكنون بزرگى فروختى يا همواره از والايان بوده‌اى؟

[٧٦] در واقع سجده نكردن ابليس به خاطر بزرگى فروشى او بود، و گرنه جوهر او با آدم تفاوتى نداشت چه او هم آفريده‌اى مثل وى بود، و آفريده را حقّ آن نيست كه فرمان آفريدگار را رد كند، ولى ابليس خود را متمايز شمرد، و سببش آن بود كه از مقياسهاى شي‌ء (ابژكتيف) پيروى كرد نه از مقياسهاى ارزشى كه به برترى آتش بر گل منجر شد، و به عنصر و ذات خود باليد، و سجود به آدم و فرمانبردارى از خداى سبحان را رد كرد، و اين دلالت بر بطلان قياس به طور عموم دارد، زيرا ارزش هر چيز به خود آن چيز نيست بلكه به آن ارزش و اعتبارى است كه پروردگار بدو مى‌دهد، پس نماز معراج مؤمن است از آن رو كه خدا چنانش قرار داده، و حج جهاد ضعيفان (از جنگ) است زيرا خدا آن را چنين تشريع كرده، و پيامبران جانشينان خدايند زيرا خدا رسالتهاى خود را بر عهده ايشان نهاده و آنان را پيشوايان و راهنمايان ساخته است.