تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٩٦ - شرح آيات

بلرزاند، و آنها را برانگيزد- كه اگر اراده‌اى به خرج دهند- به رسالت راستين و عقايد درست آن تسليم شوند و گردن سپارند.

خداى تعالى مى‌گويد

«فَاسْتَفْتِهِمْ‌- پس، از كافران بپرس،» اى پيامبر! از آنها بپرس «استفتا» همان پرسيدن و آگاهى خواستن از رأى و نظر كسى است.

«أَ هُمْ‌- آيا آنها.» يعنى كافران و مشركان.

«أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ‌- آفريدنشان دشوارتر است يا ديگر آفريدگان كه ما آفريده‌ايم؟ ما آنها را از گلى چسبنده آفريده‌ايم.» در تفسير اين آيه سه وجه آمده است.

نخست: مراد از پرسش همان فرشتگان‌اند، و انسان پاسخى جز اعتراف به برترى ذاتى آنها از لحاظ نيرو ندارد، پس فرشتگان حتى از جن قويترند، جنّى كه انسان به سبب ضعف خود آن را خدايى پنداشته و انگاشته است، پس فرشته از لحاظ قياس به ادّعاى الوهيّت و سرپيچى از فرمان خدا، از ديگران سزاوارتر است، ولى ما مى‌بينيم كه به خدا سرسپرده و تسليم فرمان اوست، پس اين خار خار و جاه‌طلبى به جانب ربوبيّت (و خود خدا انگارى) يا تكبّر و خويشتن بزرگى در بعضى از ابناء بشر چيست؟ در حالى كه در آفرينش ضعيفانى بيش نيستند زيرا عنصرشان از گلى است چسبنده.

دوم: مقصود از آفرينش سخت همان جنّ است، و در حالى كه جنّ از مقاومت در برابر خدا و عذاب او عاجز و ناتوان است، چرا برخى از مردم آنها را شريك خدا مى‌انگارند؟ و اين پندار و باور مستوجب عذابى دردناك است/ ٢٠٣ كه بدنهاى ضعيف گلين اينان تحمّل آن را ندارد.

سوّم: اين آيه به ديگر آفريدگان خدا در عالم هستى اشاره مى‌كند، همچون‌