قواعد فقه - محقق داماد‌، سيد مصطفى - الصفحة ١٢٥

‌
علامه حلى در مقام تعريف مضطرّ مى‌نويسد: «المضطر هو من يخاف التلف على نفسه؛ [١]
مضطر كسى است كه از تلف خويش بيم داشته باشد.»‌
اشكال اين تعاريف، بويژه تعريف مقدس اردبيلى از اضطرار و تعريف علامه حلّى از شخص مضطرّ، اين است كه تعريف به اعم هستند و به اصطلاح، مانع نيستند و شامل غير اضطرار و غير مضطرّ هم مى‌شوند؛ به عنوان مثال، تعريف مقدس اردبيلى كه «اضطرار يعنى آنچه كه نتوان بر آن صبر كرد يا نتوان آن را تحمّل نمود» شامل اكراه و اجبار نيز مى‌شود؛ در حالى كه ميان اين عناوين و اصطلاحات تمايزاتى وجود دارد.
به نظر مى‌رسد تعبير عبد القادر عوده از اضطرار از جهتى صحيح‌تر و دقيق‌تر باشد.
وى بدون آنكه در صدد تعريف اضطرار باشد، آن را واقع شدن شخص تحت شرايط و موقعيت تهديدآميز دانسته است كه خروج از آن مقتضى ارتكاب فعلى باشد. [٢] شرايط و موقعيت مورد نظر وى اغلب ناظر به عوامل تهديدآميز طبيعى است و شامل عامل انسانى تهديدكننده نمى‌شود. با اين تعريف، اضطرار از اكراه- كه در آن منشأ خطر و تهديد، يك عامل انسانى است- ممتاز مى‌شود. با وجود اين بايد توجه داشت كه اضطرار نه بر شرايط و موقعيت تهديدآميز قابل اطلاق است و نه بر صرف وجود شخص در آن شرايط و موقعيت؛ بلكه اضطرار صفتى است كه در اثر قرار گرفتن شخص در آن شرايط و موقعيت، بر وى عارض مى‌شود. روى آوردن مضطرّ به فعلى كه در شرايط عادى و غير اضطرارى حرام و محظور است، از عروض صفت يا حالت اضطرار بر وى ناشى مى‌شود و عروض صفت و حالت اضطرار نيز خود، معلول وجود شخص در شرايط و موقعيت اضطرارى است. به نظر مى‌رسد مراد صاحب نظران فقه و حقوق اسلامى همين وضعيت است و شرايط و موقعيتى كه شخص را به سوى ارتكاب فعل محرّم سوق مى‌دهد عامل بروز اين حالت و صفت مى‌باشد؛ نه خود اضطرار.
چنانكه پيش از اين نيز اشاره شد ميان اضطرار، اجبار و اكراه تمايزاتى وجود داشته و مفهوما منطبق بر هم نيستند. اكنون در اين خصوص به بحث مى‌نشينيم.